مطالعات اجتماعی هشتم
📝 نکات مهم درس12
🧠 آزمون تستی درس12
تأسیس سلسله‌های ایرانی
- ضعیف شدن خلافت عباسی پس از حدود یک قرن، زمینه تشکیل سلسله‌های ایرانی را فراهم کرد.
- مهم‌ترین سلسله‌ها: طاهریان، صفاریان، علویان طبرستان، سامانیان و آل بویه.
- این سلسله‌ها در فاصله قرن سوم تا پنجم هجری بر بخش‌هایی از ایران حکومت کردند.
- آنان نقش مهمی در رونق فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی داشتند.
- طاهریان و سامانیان با تأیید خلفای عباسی به قدرت رسیدند، اما در اداره قلمرو خود استقلال داشتند.
- صفاریان، علویان طبرستان و آل بویه بدون اجازه خلفای عباسی حکومت تشکیل دادند.
مهم‌ترین سلسله‌های ایرانی
- طاهریان: بنیانگذار، طاهر بن حسین؛ مرکز حکومت نیشابور و مرو؛ توجه به کشاورزی و سوادآموزی.
- صفاریان: بنیانگذار، یعقوب لیث؛ مرکز زرنگ؛ با حمایت مردم سیستان و عیاران به قدرت رسیدند؛ با عباسیان دشمن بودند.
- علویان طبرستان: بنیانگذار، حسن بن زید؛ مرکز آمل؛ ترویج فرهنگ شیعه.
- سامانیان: بنیانگذار، امیراسماعیل سامانی؛ مرکز بخارا؛ توسعه قلمرو و حمایت از زبان و ادب فارسی.
- آل بویه: بنیانگذاران علی، حسن و احمد؛ بخش‌های زیادی از ایران و عراق را در اختیار داشتند؛ بغداد را تصرف و خلفای عباسی را تحت نفوذ خود قرار دادند.
آل بویه و فرهنگ شیعه
- در دوره آل بویه، فرهنگ و معارف شیعه در ایران گسترش یافت.
- حرم امامان در نجف، کربلا و کاظمین بازسازی شد.
- مراسم عید غدیر و سوگواری امام حسین(ع) با شکوه برگزار شد.
- آل بویه از دانشمندان و عالمان حمایت می‌کرد.
ایرانیان پرچمدار علم و دانش
- ایرانیان مسلمان در گسترش معارف اسلامی، علوم انسانی، علوم تجربی، هنر و ادبیات نقش مهمی داشتند.
- بسیاری از دانشمندان برجسته دوران طلایی تمدن اسلامی، ایرانی بودند.
- ایرانیان در زمینه‌های تفسیر قرآن، حدیث، فقه، فلسفه، تاریخ، جغرافیا و موسیقی آثار ارزشمندی پدید آوردند.
- ابن‌مقفع آثار ادبی و تاریخی ایران باستان را از پهلوی به عربی ترجمه کرد.
- یکی از آثار مهم او کلیله و دمنه بود.
- خاندان‌های جیهانی و بلعمی از وزیران دانشمند و فرهنگ‌دوست سامانیان بودند.
دانشمندان و آثار مهم
- بخاری: صحیح بخاری
- کلینی: کافی
- شیخ طوسی: تهذیب الاحکام و آثار تفسیری
- فارابی: آثار فلسفی و موسیقی
- ابوعلی‌سینا: شفا، دانشنامه علایی
- دینوری: اخبارالطوال
- طبری: تاریخ طبری و تفسیر طبری
- بلعمی: تاریخ بلعمی
- ابوریحان بیرونی: آثار الباقیه
- ابواسحاق اصطخری: مسالک و ممالک و نقشه‌های جغرافیایی
جغرافیا
- کتاب مسالک و ممالک به معنای «راه‌ها و کشورها» است.
- اصطخری برای شناخت سرزمین‌ها و کشورها سفر و تحقیق کرد.
- او اطلاعاتی درباره سرزمین‌ها، مساحت، حدود، محصولات، تجارت، صنعت و اقوام ثبت کرد.
- اصطخری ۲۱ نقشه ترسیم کرد.
- یکی از مهم‌ترین نقشه‌های او، نقشه خلیج فارس بود.
زبان و ادبیات فارسی
- پس از ورود اسلام، مدتی زبان عربی زبان اداری ایران بود.
- مردم ایران همچنان به زبان فارسی سخن می‌گفتند.
- از قرن سوم هجری با حمایت صفاریان و سامانیان، زبان و ادبیات فارسی رونق گرفت.
- رودکی به عنوان پدر شعر فارسی شناخته می‌شود.
- رودکی با حمایت سامانیان به سرودن شعر پرداخت.
- فردوسی در اواخر دوره سامانیان سرودن شاهنامه را آغاز کرد.
معماری و هنر
- معماری ایرانی ـ اسلامی ادامه‌ای از سنت‌های معماری ایران باستان بود.
- مساجد، مسجد جامع و آرامگاه‌ها از جلوه‌های مهم معماری ایرانی ـ اسلامی هستند.
- آرامگاه امیر اسماعیل سامانی در بخارا و آرامگاه قابوس وشمگیر در گنبد کاووس از آثار مهم این دوره‌اند.
- مسجد جامع فهرج یزد از نخستین مساجدی است که با اصول معماری دوره ساسانی ساخته شد.
- نیشابور در عصر سامانیان از مراکز مهم سفالگری بود.
- سفال‌های نیشابور با نقوش تصویری و کتیبه‌ای تزئین می‌شدند.