مطالعات اجتماعی هشتم
📝 نکات مهم درس13
🧠 آزمون تستی درس13
- از اواخر قرن چهارم تا اوایل قرن هفتم هجری، سه سلسله ترک‌تبار غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان در ایران حکومت کردند.
- با قدرت گرفتن این سلسله‌ها، دوره‌ای جدید در تاریخ ایران آغاز شد که تا حمله چنگیزخان ادامه داشت.
غزنویان
- غزنویان دودمانی ترک‌تبار بودند که حکومت خود را از شهر غزنین آغاز کردند.
- محمود غزنوی پس از ضعف سامانیان، خراسان را تصرف کرد و قلمرو خود را تا ری گسترش داد.
- سلطان محمود چندین بار به هند لشکرکشی کرد و ثروت و غنایم زیادی به دست آورد.
- فردوسی سرودن شاهنامه را در دوره سامانیان آغاز کرد و در زمان محمود غزنوی به پایان رساند.
- پس از محمود، پسرش سلطان مسعود به حکومت رسید و از سلجوقیان شکست خورد.
- حکومت غزنویان بیشتر بر قدرت نظامی استوار بود و مانند صفاریان، سامانیان و آل‌بویه محبوبیت زیادی میان مردم نداشت.
- غزنویان رابطه دوستانه‌ای با خلفای عباسی داشتند.
سلجوقیان
- سلجوقیان نیز از ترکان مسلمان بودند که به ماوراءالنهر مهاجرت کردند.
- طغرل پس از شکست سلطان مسعود غزنوی در نیشابور به قدرت رسید.
- طغرل آل‌بویه را شکست داد و خلافت فاطمی مصر را نیز تهدیدی برای خلافت عباسی می‌دانست.
- خلیفه عباسی به طغرل لقب «سلطان رکن‌الدین» داد و حکومت او را بر ایران و عراق تأیید کرد.
- آلب ارسلان با کمک خواجه نظام‌الملک قدرت سلجوقیان را افزایش داد.
- آلب ارسلان در جنگ ملازگرد در سال ۴۶۳ هجری رومیان را شکست داد و امپراتور روم شرقی را اسیر کرد.
- پس از جنگ ملازگرد، بخش‌هایی از آسیای صغیر به دست سلجوقیان افتاد.
- ملکشاه، پسر آلب ارسلان، حکومت سلجوقیان را به اوج قدرت رساند.
- قلمرو سلجوقیان در زمان ملکشاه از ماوراءالنهر تا دریای مدیترانه گسترش یافت.
- اصفهان در دوره ملکشاه پایتخت سلجوقیان و شهری بزرگ و آباد بود.
- پس از مرگ ملکشاه، اختلاف شاهزادگان و فرماندهان بر سر حکومت باعث تضعیف و فروپاشی سلجوقیان شد.
- سلجوقیان برای اداره قلمرو وسیع خود از وزیران ایرانی استفاده می‌کردند.
- در دوره سلجوقیان زبان فارسی و فرهنگ و دانش ایرانی رونق فراوان یافت.
- این دوره به «عصر وزیران بزرگ» نیز معروف است.
- در دوره سلجوقیان مذهب اسماعیلیه در ایران گسترش یافت و حسن صباح در قلعه‌هایی مانند الموت مستقر شد.
- قلعه الموت در رشته‌کوه البرز و استان قزوین قرار دارد و از دژهای مهم اسماعیلیان بود.
خوارزمشاهیان
- خوارزم منطقه‌ای حاصلخیز و آباد در جنوب دریای خوارزم بود.
- خوارزمشاهیان ابتدا دست‌نشانده سلجوقیان بودند.
- با ضعیف شدن سلجوقیان، خوارزمشاهیان از فرمان آنها سرپیچی کردند و بخش‌های زیادی از ایران را به دست آوردند.
- حکومت خوارزمشاهیان پایه‌های محکمی نداشت؛ زیرا خلیفه عباسی آنها را به رسمیت نمی‌شناخت و بر فرمانروایان محلی تسلط کافی نداشتند.
- ضعف حکومت خوارزمشاهیان زمینه شکست آنان در برابر حمله چنگیزخان مغول را فراهم کرد.
اهمیت سلجوقیان در تاریخ ایران
- از وزیران ایرانی برای اداره کشور استفاده کردند.
- مدیریت وزیران ایرانی باعث بهبود اوضاع اقتصادی و فرهنگی شد.
- زبان فارسی در این دوره رواج و گسترش زیادی یافت.
- از شاعران، نویسندگان، دانشمندان و فرهنگ و تمدن ایرانی حمایت شد.
- قلمرو سلجوقیان بسیار گسترده بود و در دوره ملکشاه به اوج قدرت رسید.
اروپا در قرون وسطا
- دوران حکومت غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان تقریباً با قرون وسطای اروپا هم‌زمان بود.
- قرون وسطا تقریباً از قرن ششم تا پانزدهم میلادی ادامه داشت.
- بیشتر مردم اروپا روستانشین بودند و زمین‌ها در اختیار زمینداران بزرگ یا فئودال‌ها قرار داشت.
- فئودال‌ها در قلعه‌ها زندگی می‌کردند و دهقانان بخش زیادی از دسترنج خود را به آنها می‌دادند.
- شهرنشینی و تجارت در اروپا رونق زیادی نداشت.
- کلیسا از نظام فئودالی حمایت می‌کرد و پاپ و روحانیون قدرت زیادی داشتند.
- آزادی بیان علمی محدود بود و دانشمندان با مخالفت کلیسا روبه‌رو می‌شدند.
- فقر، گرسنگی، قحطی و بیماری‌هایی مانند طاعون و جذام در اروپا رواج داشت.
جنگ‌های صلیبی
- جنگ‌های صلیبی مجموعه‌ای از جنگ‌های مذهبی میان مسیحیان و مسلمانان بود.
- این جنگ‌ها با دعوت و حمایت پاپ و به بهانه بازپس‌گیری سرزمین‌های مقدس آغاز شد.
- جنگ‌های صلیبی حدود ۲۰۰ سال، از ۱۰۹۶ تا ۱۲۹۱ میلادی، ادامه داشت و شامل ۸ جنگ بود.
- پیشروی سلجوقیان در آسیای صغیر و نزدیک شدن آنان به قسطنطنیه یکی از عوامل نگرانی اروپاییان بود.
- ضعف امپراتوری روم شرقی از عوامل سیاسی مهم جنگ‌ها بود.
- فقر، قحطی، بیماری و مشکلات اقتصادی اروپا از عوامل اقتصادی جنگ‌ها بود.
- برخی اروپاییان با امید به کسب ثروت، زمین، شهرت و رهایی از فقر در جنگ‌ها شرکت کردند.
- جنگ‌های صلیبی خرابی و کشتار زیادی در سرزمین‌های مسلمانان ایجاد کرد.
- در پایان، مسلمانان از نظر سیاسی و نظامی پیروز و اروپاییان شکست خوردند.
- اروپاییان در جریان این جنگ‌ها با علوم، فرهنگ و تمدن اسلامی آشنا شدند.
- ترجمه آثار علمی مسلمانان به زبان لاتین به انتقال دانش اسلامی به اروپا کمک کرد.
- آشنایی با تمدن اسلامی به رشد تجارت، علوم، پزشکی، اندیشه و اقتصاد اروپا کمک کرد و زمینه‌هایی برای رنسانس فراهم شد.
میراث فرهنگی و هنری سلجوقیان
- گسترش زبان و ادبیات فارسی
- حمایت از دانشمندان، شاعران و نویسندگان
- رونق علمی و فرهنگی
- ساخت بناها و آثار معماری مانند برج طغرل در شهر ری
- گسترش و توسعه معماری ایرانی ـ اسلامی