مطالعات اجتماعی هشتم
📝 نکات مهم درس14
🧠 آزمون تستی درس14
تشکیلات حکومت
- سلجوقیان تشکیلات اداری خود را از سامانیان و غزنویان گرفتند و این نظام نیز ریشه در حکومت ایران باستان داشت.
- در رأس حکومت، سلطان قرار داشت.
- خلیفه عباسی بیشتر نقش دینی و معنوی داشت و قدرت سیاسی و نظامی در اختیار سلطان بود.
- سلاطین برای مشروعیت حکومت خود، خود را مطیع و پشتیبان خلافت عباسی نشان می‌دادند.
- سلطان با وزیران مشورت می‌کرد، اما رأی نهایی با سلطان بود.
- سلاطین معمولاً حکومت خودکامه داشتند، مخالفان را مجازات می‌کردند و زندگی اشرافی و پرزرق‌وبرقی داشتند.
وزیران
- وزارت یکی از مهم‌ترین مقام‌های حکومت سلجوقی بود.
- سلجوقیان برای اداره قلمرو گسترده خود به وزیران ایرانی نیاز داشتند.
- عمیدالملک کندری وزیر سلطان طغرل بود.
- خواجه نظام‌الملک وزیر آلب ارسلان و ملکشاه بود و نفوذ زیادی در حکومت داشت.
- وزیران باعث بهبود اوضاع اقتصادی و فرهنگی شدند.
- کشاورزی، بازرگانی، صنعت، هنر و معماری در نتیجه مدیریت آنان رونق یافت.
- تنظیم روابط سلطان با خلیفه و دیگر فرمانروایان از وظایف وزیران بود.
دیوان‌ها
- امور اداری، مالی، فرهنگی و مذهبی حکومت در دیوان‌ها انجام می‌شد.
- همه دیوان‌ها زیر نظر وزیر فعالیت می‌کردند.
- دیوان استیفا: امور مالی و دریافت مالیات.
- دیوان رسایل یا طغرا: ثبت، دریافت و ارسال نامه‌ها و فرمان‌های حکومتی.
- دیوان اشراف: بازرسی و نظارت بر عملکرد مسئولان و فرماندهان.
- دیوان عرض: رسیدگی به امور نظامیان و تأمین تجهیزات و تدارکات نظامی.
مدارس نظامیه
- در دوره سلجوقیان مدارس زیادی در ایران ساخته شد.
- خواجه نظام‌الملک مدارس نظامیه را در شهرهای مختلف تأسیس کرد.
- نظامیه‌های نیشابور، اصفهان و بغداد از مهم‌ترین آنها بودند.
- املاک و اموال زیادی برای اداره مدارس نظامیه وقف شد.
- به استادان، مدیران و کارکنان مدارس حقوق پرداخت می‌شد.
- امام محمد غزالی از استادان نظامیه بود.
- سعدی از دانش‌آموختگان مدارس نظامیه بود.
- خراسان در آستانه حمله مغول، بزرگ‌ترین مرکز علمی، ادبی و مذهبی ایران بود.
زبان و ادب فارسی
- در دوره غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان از زبان و ادب فارسی حمایت شد.
- لشکرکشی‌های محمود غزنوی باعث گسترش زبان فارسی در هند شد.
- سلجوقیان با گسترش قلمرو خود به غرب، زبان فارسی را در آسیای صغیر رواج دادند.
- در آغاز دوره سلجوقی، نامه‌ها، فرمان‌های حکومتی و دفترهای دیوانی از عربی به فارسی تغییر یافت.
- بسیاری از دانشمندان و مورخان به نوشتن آثار خود به زبان فارسی روی آوردند.
- زبان ترکی نیز در ایران رواج یافت و برخی واژه‌های ترکی وارد زبان فارسی شد.
شهرها و معماری
- آرامش و رونق بازرگانی باعث گسترش شهرنشینی شد.
- ری، نیشابور و اصفهان از شهرهای مهم و آباد دوره سلجوقی بودند.
- معماری ایرانی در دوره سلجوقی به شکوفایی زیادی رسید.
- در مساجد، طرح حیاط مرکزی با چهار ایوان رواج یافت.
- ساخت گنبدها، برج‌ها، مناره‌ها، کاروانسراها و مدارس توسعه یافت.
- آجرکاری و کاشی‌کاری در قرن‌های پنجم تا هفتم هجری به اوج رسید.
- کاشی‌کاری یکی از ابتکارات مهم معماران ایرانی برای تزئین بناها بود.
هنر
- ساخت ظروف سفالی لعاب‌دار و بدون لعاب رونق داشت.
- ظروف زرین‌فام با نقش و نگارهای زیبا از آثار هنری این دوره بودند.
- فلزکاری پیشرفت زیادی کرد.
- در دوره سلجوقی آلیاژ برنج مورد استفاده قرار گرفت و ظروف برنجی با زرکوبی یا نقره‌کوبی تزئین می‌شدند.
- خوشنویسی و تذهیب گسترش یافت.
- جلدسازی با چرم و نقش‌اندازی روی جلد کتاب نیز رواج داشت.
آثار علمی و ادبی مهم
- شاهنامه فردوسی
- تاریخ بیهقی
- حدیقةالحقیقه سنایی
- منطق‌الطیر عطار
- رباعیات عمر خیام
- سفرنامه ناصرخسرو
- سیاست‌نامه خواجه نظام‌الملک
- احیاءالعلوم غزالی
- کلیله و دمنه
- خسرو و شیرین و لیلی و مجنون نظامی
- چهار مقاله نظامی عروضی
واژه‌های مهم
- خلافت فاطمی: حکومت شیعی اسماعیلی که مرکز آن قاهره بود و با خلافت عباسی دشمنی داشت.
- آسیای صغیر: بخش آسیایی کشور ترکیه امروزی.
- مقارن: هم‌زمان و هم‌دوره.
- پاپ: رهبر مسیحیان کاتولیک.
- مشروعیت: قانونی یا شرعی بودن حکومت.
- تذهیب: تزئین و زیباسازی نوشته و کتاب با نقش‌های ظریف و گاه طلاکاری.