مطالعات اجتماعی هشتم
📝 نکات مهم درس15
🧠 آزمون تستی درس15
مغولان چه کسانی بودند؟
- مغولان اقوامی بیابانگرد و کوچ‌نشین بودند که در مغولستان، شمال چین و جنوب سیبری زندگی می‌کردند.
- به دلیل آب‌وهوای سرد و خشک، بیشتر به دامداری و کوچ‌نشینی می‌پرداختند.
- افزایش جمعیت و کمبود مراتع، آنان را به غارت سرزمین‌های اطراف وادار می‌کرد.
- چنگیزخان قبایل پراکنده مغول را متحد کرد و حکومتی نیرومند تشکیل داد.
- چنگیز برای اداره حکومت، مجموعه قوانینی به نام «یاسای چنگیزی» تدوین کرد.
- طبق یاسا، کسانی که تسلیم می‌شدند در امان بودند و کسانی که مقاومت می‌کردند با قتل و غارت روبه‌رو می‌شدند.
- چنگیز در فنون جنگی و حیله‌های نظامی مهارت زیادی داشت و فردی بی‌رحم بود.
هجوم مغولان به ایران
- مغولان در زمان خوارزمشاهیان به ایران حمله کردند.
- کشته شدن بازرگانان مغول در یکی از شهرهای ایران به دستور حاکم آن شهر، بهانه حمله چنگیز شد.
- این حادثه در سال ۶۱۶ هجری اتفاق افتاد.
- علت‌های اصلی حمله فقط کشته شدن بازرگانان نبود؛ ضعف حکومت خوارزمشاهیان، ناتوانی در کنترل فرمانروایان محلی، روحیه جنگجویی مغولان، کمبود مراتع و تمایل به تصاحب سرزمین‌ها و ثروت‌های آباد نیز مؤثر بود.
- سلطان محمد خوارزمشاه در برابر مغولان مقاومت مؤثری نکرد و فرار او روحیه مردم و سپاهیان را تضعیف کرد.
- مغولان شهرها و آبادی‌های زیادی را مورد حمله قرار دادند.
- شهرهایی مانند بخارا، سمرقند، مرو، نیشابور، توس، هرات، بلخ، ری، همدان، اردبیل، تبریز و مراغه مورد هجوم قرار گرفتند.
- جلال‌الدین خوارزمشاه، پسر سلطان محمد، در برابر مغولان مقاومت کرد و در یک نبرد پیروز شد، اما به دلیل اختلافات داخلی نتوانست جلوی حملات مغول را بگیرد.
پیامدهای حمله چنگیز
- تعداد زیادی از ایرانیان کشته شدند.
- بسیاری از مردم اسیر یا آواره شدند.
- ترس و وحشت و سرخوردگی در جامعه گسترش یافت.
- شهرها و آبادی‌های زیادی ویران شدند.
- مزارع، قنات‌ها و تأسیسات کشاورزی آسیب دیدند.
- مساجد، مدارس و کتابخانه‌ها تخریب و کتاب‌های زیادی سوزانده شد.
- زندگی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران آسیب فراوان دید.
حکومت ایلخانان
- پس از مرگ چنگیز، حملات مغولان به ایران ادامه یافت.
- هلاکوخان، نوه چنگیز، برای تکمیل فتوحات مغول به ایران آمد.
- هلاکو اسماعیلیان ایران را شکست داد و قلعه‌های آنان را ویران کرد.
- در سال ۶۵۶ هجری بغداد را تصرف و خلافت عباسی را سرنگون کرد.
- هلاکو حکومت «ایلخانان» را در ایران تأسیس کرد.
- ایلخانان حدود ۸۰ سال بر ایران حکومت کردند.
- در دوره ایلخانان، ایران از نظر سیاسی دوباره یکپارچه شد و حاکمان محلی زیر فرمان مغولان قرار گرفتند.
- پس از مرگ ابوسعید، آخرین ایلخان، حکومت ایلخانان فروپاشید و ایران دوباره دچار آشوب، جنگ و حکومت‌های محلی شد.
قیام سربداران
- پس از فروپاشی ایلخانان، ظلم و بی‌عدالتی حاکمان محلی باعث قیام‌های مردمی شد.
- قیام سربداران از روستای باشتین در نزدیکی سبزوار آغاز شد.
- شیخ خلیفه و شیخ حسن جوری مردم را برای مقابله با ظلم آماده کرده بودند.
- مردم باشتین در برابر مأموران مغول قیام کردند.
- شعار آنان: «سربه‌دار می‌دهیم، تن به ذلت نمی‌دهیم.»
- سربداران شهر سبزوار را تصرف کردند و حکومت تشکیل دادند.
- حکومت سربداران از مذهب شیعه حمایت می‌کرد.
- این حکومت پس از حمله تیمور به ایران از بین رفت.
هجوم تیمور به ایران
- در اواخر قرن هشتم هجری، تیمور گورکانی به ایران حمله کرد.
- تیمور از فاتحان بزرگ آسیا و بنیان‌گذار امپراتوری تیموری بود.
- او خود را از خاندان چنگیز می‌دانست و در بی‌رحمی و خونریزی شهرت داشت.
- تیمور به کشورگشایی علاقه زیادی داشت و بخش وسیعی از آسیا را فتح کرد.
- او از آشفتگی و چندپارگی سیاسی ایران استفاده کرد و چندین بار به ایران حمله کرد.
- در حملات تیمور، افراد زیادی کشته و اموال مردم غارت شد.
- امپراتوری تیمور از مرزهای چین تا شام گسترش یافت.
- تیمور هنرمندان و صنعتگران شهرهای فتح‌شده را به سمرقند منتقل می‌کرد.
- تیمور هنگام آماده شدن برای فتح چین درگذشت.
پس از تیمور
- پس از مرگ تیمور، فرزندان و نوادگانش بر بخش‌های مختلف امپراتوری حکومت کردند و با یکدیگر اختلاف داشتند.
- شاهرخ، پسر تیمور، بر رقیبان خود پیروز شد و بخش بزرگی از ایران را تحت فرمان خود درآورد.
- حکومت تیموریان سرانجام با ظهور صفویان در ایران از بین رفت.
نکته مهم
- حمله مغول و تیمور خسارت‌های انسانی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بزرگی به ایران وارد کرد.
- با گذشت زمان، فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی بر مهاجمان تأثیر گذاشت و مغولان و جانشینان آنان به بازسازی شهرها و حمایت از علم و هنر روی آوردند.
- در جنگ‌ها باید حقوق غیرنظامیان و آثار فرهنگی و تاریخی رعایت شود و نباید مردم بی‌دفاع و میراث فرهنگی مورد حمله قرار گیرند.