مطالعات اجتماعی هشتم
📝 نکات مهم درس16
🧠 آزمون تستی درس16
نقش بزرگان ایرانی
- پس از حمله مغول، دانشمندان و بزرگان ایرانی با نزدیک شدن به حاکمان مغول تلاش کردند از کشتار و ویرانی بیشتر جلوگیری کنند.
- آنان مغولان را با فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی و شیوه کشورداری آشنا کردند.
- فرهنگ و دانش ایرانی به‌تدریج بر رفتار و حکومت مغولان تأثیر گذاشت.
خواجه نصیرالدین توسی
- از دانشمندان و عالمان بزرگ ایرانی و شیعه بود.
- مشاور هلاکوخان شد و برای حفظ جان مردم و کاهش کشتار و غارت تلاش کرد.
- با تشویق او رصدخانه مراغه ساخته شد.
- رصدخانه مراغه به مرکز مهم علمی و تحقیقاتی تبدیل شد و کتابخانه بزرگی داشت.
- «اخلاق ناصری» از آثار معروف اوست.
- پنجم اسفند به عنوان روز بزرگداشت خواجه نصیر و روز مهندسی نام‌گذاری شده است.
خاندان جوینی
- عطاملک و شمس‌الدین محمد جوینی از بزرگان ایرانی دوره مغول بودند.
- عطاملک جوینی از نابودی کتابخانه قلعه الموت جلوگیری کرد.
- او برای آبادانی و بازسازی ویرانی‌های عراق تلاش کرد.
- شمس‌الدین محمد جوینی وزیر اعظم هلاکو، اباقا و تگودار بود.
- او برای آبادانی شهرها و حمایت از شاعران و دانشمندان تلاش کرد.
خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی
- دانشمند، پزشک و سیاستمدار ایرانی در دوره ایلخانان بود.
- برای عمران، آبادانی و کارهای خیریه تلاش زیادی کرد.
- «ربع رشیدی» را در تبریز ایجاد کرد.
- ربع رشیدی شامل مسجد، مدرسه، بیمارستان، خانقاه و کتابخانه بود.
- بسیاری از دانشمندان و پزشکان در ربع رشیدی فعالیت می‌کردند.
- «جامع‌التواریخ» از آثار مهم اوست.
- خواجه رشیدالدین به دستور ایلخان مغول کشته شد.
مسلمان شدن ایلخانان
- مغولان در ابتدا دین واحدی نداشتند و برخی پیرو آیین‌های بودایی و مسیحی بودند.
- مبلغان بودایی و مسیحی تلاش کردند دین خود را در ایران گسترش دهند، اما موفقیت زیادی به دست نیاوردند.
- مردم ایران به اسلام اعتقاد عمیقی داشتند.
- با تلاش عالمان و وزیران ایرانی، ایلخانان به اسلام روی آوردند.
توجه ایلخانان به معماری و آبادانی
- پس از تأثیرپذیری از فرهنگ ایرانی، ایلخانان به عمران و آبادانی علاقه‌مند شدند.
- غازان‌خان با راهنمایی خواجه رشیدالدین امور اداری، مالی و قضایی را اصلاح کرد.
- غازان‌خان برای آبادانی تبریز تلاش کرد.
- در زمان غازان‌خان مجموعه‌ای شامل بیمارستان، مسجد، کاخ، مدرسه و کتابخانه ساخته شد.
- سلطان محمد خدابنده، پایتخت را به سلطانیه منتقل کرد.
- گنبد سلطانیه به دستور او ساخته شد و از شاهکارهای معماری جهان اسلام است.
- در دوره ابوسعید نیز بناهای باشکوهی با گچ‌بری و کاشی‌کاری ساخته شد.
- مسجد جامع ورامین و ارگ علیشاه تبریز از آثار دوره ایلخانی هستند.
هنر و معماری دوره ایلخانی
- گنبد و ایوان از عناصر مهم معماری این دوره بودند.
- گچ‌بری و کاشی‌کاری به شکوفایی زیادی رسید.
- کاشی‌های زرین‌فام از آثار مهم هنری این دوره بودند.
- برخی نقش‌های چینی مانند اژدها نیز در تزئینات معماری وارد شد.
جانشینان تیمور و شکوفایی فرهنگی
- شاهرخ، پسر تیمور، برخلاف پدر به فرهنگ و تمدن ایران توجه زیادی داشت.
- هرات در دوره شاهرخ به پایتخت تیموریان و یکی از شهرهای بزرگ و باشکوه ایران تبدیل شد.
- مدارس و کتابخانه‌های متعددی در هرات ساخته شد.
- شاعران، هنرمندان و معماران زیادی به هرات رفتند.
- گوهرشاد، همسر شاهرخ، در ساخت بناهای مهمی مانند مسجد گوهرشاد نقش داشت.
- فرزندان شاهرخ نیز از علم، ادب و هنر حمایت کردند.
هنر دوره تیموری
- نگارگری و خوشنویسی در دوره تیموری شکوفا شد.
- شاهنامه بایسنقری از نفیس‌ترین نسخه‌های شاهنامه و از آثار مهم هنری این دوره است.
- رصدخانه سمرقند از آثار علمی و فرهنگی مهم دوره تیموری است.
- کمال‌الدین بهزاد از نقاشان مشهور این دوره بود.
- امیر جلال‌الدین چخماق در یزد مجموعه‌ای شامل تکیه، میدان، بازار، کاروانسرا، حمام، آب‌انبار، خانقاه و مسجد ساخت.
آثار ادبی مهم
- دوره مغول و ایلخانان: جامع‌التواریخ رشیدالدین، تاریخ جهانگشای جوینی، مثنوی مولوی، گلستان و بوستان سعدی، دیوان شمس.
- دوره تیموری: دیوان حافظ، آثار جامی، روضةالصفا، ظفرنامه‌ها و آثار حافظ ابرو.
مفهوم «پیروزی فرهنگ بر شمشیر»
- دانشمندان و بزرگان ایرانی با آموزش فرهنگ، دانش و شیوه کشورداری به مغولان، به تدریج رفتار و حکومت آنان را تغییر دادند.
- مغولان سرانجام اسلام آوردند و به فرهنگ و تمدن ایرانی علاقه‌مند شدند.
- آنان به جای ویرانگری، به ساخت شهرها، مدارس، مساجد، کتابخانه‌ها و مراکز علمی روی آوردند.
- بنابراین فرهنگ و تمدن ایرانی ـ اسلامی توانست بر قدرت نظامی و خشونت مهاجمان غلبه کند.