مطالعات اجتماعی نهم
📝 نکات مهم درس11
🧠 آزمون تستی درس11
اوضاع ایران پس از سقوط صفویه
- پس از تسلط افغان‌ها بر اصفهان و سقوط صفویه، ایران دچار تجزیه و تفرقه شد.
- افغان‌ها نتوانستند بر سراسر ایران حکومت کنند و افراد مختلف در نقاط کشور مدعی حکومت شدند.
- روسیه و عثمانی از آشفتگی ایران استفاده کردند و بخش‌هایی از شمال و غرب کشور را اشغال کردند.
افشاریه و نادرشاه
- نادر از ایل افشار بود و ابتدا افغان‌ها را شکست داد و سپس روس‌ها و عثمانی‌ها را از ایران بیرون راند.
- پس از این پیروزی‌ها، نادرشاه حکومت افشاریه را بنیان گذاشت.
- بیشتر دوره ۱۲ ساله حکومت نادرشاه درگیر جنگ با بیگانگان و سرکوب شورش‌های داخلی بود.
- نادرشاه به هند لشکر کشید و تا دهلی پیش رفت و غنایم زیادی به ایران آورد.
- او به اهمیت خلیج فارس و نیروی دریایی توجه داشت و برای ایجاد نیروی دریایی ایران تلاش کرد، اما با مرگ او این برنامه متوقف شد.
- بدگمانی نادر به اطرافیان و رفتارهای خشونت‌آمیز او باعث شد فرماندهان سپاهش او را به قتل برسانند.
- پس از مرگ نادر، ایران دوباره گرفتار جنگ میان حاکمان محلی و سران ایل‌ها شد.
- عوامل نابسامانی در دوره افشاریه: جنگ‌های داخلی و خارجی، شورش‌ها، خشونت و بدگمانی نادر و کم‌توجهی به معیشت و اشتغال مردم.
زندیه و کریم‌خان زند
- کریم‌خان زند با شکست مدعیان حکومت، برای مدتی به درگیری‌های داخلی پایان داد.
- بخش بزرگی از ایران، به جز خراسان، تحت حکومت زندیه قرار گرفت.
- کریم‌خان به جای عنوان شاه، لقب وکیل‌الرعایا را انتخاب کرد.
- توجه به رفاه مردم، صلح و امنیت از ویژگی‌های حکومت او بود.
- در حدود ۳۰ سال حکومت کریم‌خان، ثبات نسبی و رونق اجتماعی و اقتصادی ایجاد شد.
- بناهایی مانند بازار وکیل، مسجد وکیل، حمام وکیل و ارگ کریم‌خان در شیراز ساخته شدند.
- پس از مرگ کریم‌خان، اعضای خاندان زند بر سر قدرت با یکدیگر درگیر شدند و جنگ داخلی دوباره آغاز شد.
قاجاریه و آقامحمدخان
- آقامحمدخان قاجار پس از مرگ کریم‌خان برای به دست آوردن قدرت تلاش کرد.
- او لطفعلی‌خان زند را شکست داد و حکومت قاجاریه را بنیان گذاشت.
- آقامحمدخان با لشکرکشی‌های متعدد بر سراسر ایران مسلط شد.
- تهران را به عنوان پایتخت انتخاب کرد.
- پس از او، برادرزاده‌اش فتحعلی‌شاه به قدرت رسید.
- دوره فتحعلی‌شاه هم‌زمان با افزایش نفوذ و دخالت روسیه، انگلستان و فرانسه در ایران بود.
انقلاب صنعتی و افزایش قدرت اروپا
- انقلاب صنعتی ابتدا از انگلستان آغاز شد و سپس در دیگر کشورهای اروپایی گسترش یافت.
- ماشین‌ها و ابزارهای صنعتی جای نیروی انسانی و ابزارهای دستی را گرفتند.
- تولید و سرعت تولید افزایش یافت و قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی کشورهای اروپایی بیشتر شد.
- اروپاییان برای تأمین مواد اولیه و بازار فروش کالاها به کشورهای دیگر توجه بیشتری کردند.
- گسترش استعمار و رقابت کشورهای اروپایی باعث افزایش نابرابری جهانی شد.
- از پیامدهای منفی انقلاب صنعتی، نگاه ابزاری به انسان و آسیب شدید به محیط زیست بود.
حمله روسیه به ایران
- روسیه در دوره پترکبیر قدرتمند شد و به گسترش قلمرو خود پرداخت.
- یکی از اهداف روسیه، دسترسی به خلیج فارس و اقیانوس هند بود.
- در زمان فتحعلی‌شاه، روسیه با ارتشی مجهز به سلاح‌های جدید به مناطق قفقاز ایران حمله کرد.
- پس از حدود ۱۰ سال جنگ نابرابر، ایران شکست خورد و عهدنامه گلستان را پذیرفت.
- بر اساس عهدنامه گلستان، گرجستان، داغستان، باکو و گنجه از حاکمیت ایران خارج شدند.
- پس از نارضایتی مردم و بسیج نیروها، ایران مدتی سرزمین‌های اشغال‌شده را پس گرفت؛ اما روسیه با تجهیزات بیشتر دوباره پیروز شد.
- عهدنامه ترکمان‌چای سرزمین‌های ایرانی شمال رود ارس را به روسیه واگذار کرد.
- ایران همچنین از داشتن کشتی جنگی در دریای مازندران محروم و مجبور به پرداخت غرامت شد.
- عوامل شکست ایران: ضعف فرماندهی، خیانت برخی درباریان، کنار گذاشتن افراد کارآمد، فریب روس‌ها و میانجی‌گری انگلیس.
اهداف استعماری انگلستان در ایران
- مهم‌ترین مستعمره انگلستان در آن زمان هندوستان بود.
- انگلستان می‌خواست از دسترسی رقبای خود به هند از طریق ایران جلوگیری کند.
- در قراردادهای دوره فتحعلی‌شاه، ایران متعهد شد اجازه لشکرکشی کشورهای دیگر از خاک ایران به هند را ندهد.
- انگلستان در مقابل وعده کمک مالی و نظامی به ایران داد، اما در جنگ‌های ایران و روسیه به تعهدات خود عمل نکرد.
- انگلستان بعدها با فشار و لشکرکشی، حکومت قاجار را به پذیرش جدایی افغانستان و بخش شرقی سیستان و بلوچستان وادار کرد.
- همچنین تعدادی از جزایر ایرانی خلیج فارس را اشغال و به پایگاه نظامی تبدیل کرد.
- هدف اصلی انگلستان از جدایی افغانستان و شرق سیستان و بلوچستان، حفاظت از هندوستان و جلوگیری از حمله به آن از طریق ایران بود.