مطالعات اجتماعی نهم
📝 نکات مهم درس12
🧠 آزمون تستی درس12
زمینه‌های نوسازی ایران
- شکست‌های ایران از روسیه و انگلستان در دوره قاجار، ضعف علمی و صنعتی کشور را آشکار کرد.
- ایرانیان به اهمیت علم، دانش و توانایی‌های صنعتی برای حفظ استقلال کشور پی بردند.
- برخی سیاستمداران، اندیشمندان و عالمان برای پیشرفت ایران و مقابله با سلطه خارجی تلاش کردند.
عباس میرزا
- عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه و فرمانده سپاه ایران، در جنگ با روسیه به اهمیت علم، صنعت و تجهیزات نظامی پیشرفته پی برد.
- او دریافت که دلاوری و تعداد زیاد سربازان، بدون دانش و تجهیزات پیشرفته برای پیروزی کافی نیست.
- برای پیشرفت ایران، افرادی را برای فراگیری علوم فنی، نظامی و پزشکی به انگلستان فرستاد.
- دستور داد کتاب‌هایی درباره تاریخ کشورهای اروپایی به فارسی ترجمه شوند.
- تلاش‌های عباس میرزا زمینه آشنایی ایرانیان با دانش و دستاوردهای جدید اروپا را فراهم کرد.
- صنعت چاپ نیز در این دوره تازه وارد ایران شده بود.
امیرکبیر و اصلاحات کشور
- میرزا تقی‌خان امیرکبیر از مهم‌ترین اصلاح‌گران دوره قاجار بود.
- ناصرالدین‌شاه او را به صدراعظمی منصوب کرد و اختیار اداره کشور را به او داد.
- مشکلات کشور در آغاز کار امیرکبیر:
- شورش در ایالت‌ها
- دخالت بیگانگان
- بی‌نظمی اداری و نظامی
- فساد اداری و اقتصادی
- خالی بودن خزانه
- امیرکبیر ابتدا برای برقراری امنیت و آرامش تلاش کرد.
- هدف‌های اصلی او:
- نوسازی تشکیلات حکومتی
- مبارزه با فساد
- اصلاح امور اقتصادی و مالی
- برقراری عدالت
- حفظ استقلال ایران
- کاهش نفوذ روسیه و انگلستان
مهم‌ترین اصلاحات امیرکبیر
- جلوگیری از رشوه‌خواری و پیشکش گرفتن مقام‌های دولتی.
- تعیین حقوق برای کارکنان دولت.
- جلوگیری از فروش حکومت ایالت‌ها.
- کاهش حقوق و مستمری شاه، شاهزادگان و درباریان.
- اصلاح نظام مالیاتی و گرفتن مالیات از زمین‌داران بزرگ.
- ایجاد سپاه منظم و تأسیس کارخانه اسلحه‌سازی.
- اصلاح امور قضایی و توجه به عدالت و حقوق مردم.
- منع شکنجه متهمان.
- احترام به حقوق اقلیت‌های دینی.
- انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه، نخستین روزنامه رسمی ایران.
- ترجمه کتاب‌های اروپایی و گسترش چاپخانه.
- ساخت بیمارستان و مبارزه با بیماری‌های واگیردار مانند آبله و وبا.
- سنگ‌فرش کردن خیابان‌ها.
- راه‌اندازی پست جدید و اداره گذرنامه.
- ساخت بازار تهران.
دارالفنون
- امیرکبیر برای گسترش علوم و فنون جدید، مدرسه دارالفنون را تأسیس کرد.
- او معتقد بود تنها فرستادن چند دانشجو به اروپا کافی نیست و باید آموزش علوم جدید در داخل کشور گسترش یابد.
- برای جلوگیری از نفوذ روسیه و انگلستان، معلمانی از کشورهایی مانند اتریش برای دارالفنون استخدام شدند.
- دارالفنون رشته‌هایی مانند مهندسی، پزشکی، جراحی، فیزیک، شیمی، داروسازی، معدن‌شناسی و علوم نظامی داشت.
- دارالفنون در سال ۱۲۶۸ قمری افتتاح شد.
- امیرکبیر سرانجام با توطئه مخالفان از کار برکنار و به دستور ناصرالدین‌شاه کشته شد.
- پس از قتل امیرکبیر، وضعیت کشور رو به افول گذاشت.
گسترش مدرسه‌های جدید
- در دوره قاجار، برخی افراد مانند میرزا حسن رشدیه برای ایجاد مدارس جدید و استفاده از روش‌های نوین آموزشی تلاش کردند.
- مکتب‌خانه‌ها بیشتر بر آموزش قرآن، ادبیات فارسی، احکام دینی و آداب زندگی تمرکز داشتند.
- در مدارس جدید، علاوه بر قرآن و فارسی، درس‌هایی مانند حساب، هندسه، فیزیک، شیمی، ریاضی، جبر، مثلثات، پزشکی، زبان فرانسه، تاریخ و جغرافیا آموزش داده می‌شد.
- گسترش آموزش جدید باعث آشنایی بیشتر ایرانیان با علوم و فنون نوین شد.
نفوذ اقتصادی بیگانگان
- روسیه و انگلستان علاوه بر دخالت سیاسی و جداسازی سرزمین‌ها، برای نفوذ در اقتصاد ایران نیز رقابت می‌کردند.
- در دوره ناصرالدین‌شاه امتیازهای اقتصادی مهمی به بیگانگان واگذار شد.
- این امتیازها شامل بهره‌برداری از منابع طبیعی، معادن، جنگل‌ها، شیلات، بانک، کشتیرانی و تجارت برخی کالاها بود.
- ورود کالاهای اروپایی با گمرک کم یا بدون پرداخت گمرک، رقابت را برای تولیدکنندگان ایرانی دشوار کرد.
- بسیاری از تولیدکنندگان و بازرگانان ایرانی ضعیف و ورشکسته شدند.
- نمونه‌ای از این پیامدها، کاهش شدید کارگاه‌های بافندگی در شیراز و اصفهان بود.
امتیازهای مهم به انگلستان
- احداث تلگراف
- امتیاز رویتر برای بهره‌برداری از جنگل‌ها و منابع و معادن
- کشتیرانی در رود کارون
- بخت‌آزمایی
- تأسیس بانک شاهنشاهی
- انحصار خرید و فروش توتون و تنباکو
- امتیاز دارسی برای استخراج نفت
امتیازهای مهم به روسیه
- شیلات شمال
- بانک استقراضی روس
- تشکیل نیروی قزاق
- احداث راه شوسه انزلی ـ قزوین
- قرارداد گمرکی
سید جمال‌الدین اسدآبادی
- از شخصیت‌های مذهبی و فکری مؤثر در بیداری مردم ایران و مسلمانان بود.
- با فقر، عقب‌ماندگی، استبداد داخلی و دخالت بیگانگان مخالفت می‌کرد.
- برای آگاهی و اتحاد مسلمانان تلاش کرد.
- از اقدامات او انتشار روزنامه عروةالوثقی بود.
نهضت تنباکو
- واگذاری انحصار توتون و تنباکو به یک فرد انگلیسی باعث اعتراض مردم شد.
- مردم، به‌ویژه روحانیون و بازرگانان، با قرارداد مخالفت کردند.
- میرزا حسن شیرازی استفاده از توتون و تنباکو را حرام اعلام کرد.
- با گسترش اعتراض‌ها، ناصرالدین‌شاه مجبور شد قرارداد تنباکو را لغو کند.
- نهضت تنباکو یکی از نخستین حرکت‌های گسترده مردم ایران برای مقابله با نفوذ و سلطه خارجی و ستم داخلی بود.
- پیروزی این نهضت باعث افزایش اعتمادبه‌نفس و روحیه مقاومت و مبارزه در مردم شد.
مفاهیم مهم
- امتیاز اقتصادی: اجازه فعالیت اقتصادی یا حق بهره‌برداری از منابع طبیعی و معدنی به افراد یا شرکت‌ها.
- نهضت: حرکت و قیام برای رسیدن به اهداف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی یا فرهنگی.
- پترکبیر: تزار روسیه که با نوسازی ارتش، روسیه را به قدرتی بزرگ و توسعه‌طلب تبدیل کرد.