مطالعات اجتماعی نهم
📝 نکات مهم درس13
❓ سوالات درس13
🧠 آزمون تستی درس13
مفهوم مشروطه
- در حکومت مشروطه، اختیارات شاه با قانون محدود می‌شود.
- نهادهایی مانند مجلس شورا و هیئت وزیران در اداره کشور نقش دارند.
- نهضت مشروطه در دوره مظفرالدین‌شاه قاجار شکل گرفت.
اوضاع ایران و جهان پیش از مشروطه
- افزایش نفوذ و دخالت روسیه و انگلستان باعث ضعف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران شد.
- ضعف حکومت مظفرالدین‌شاه و ناتوانی آن در اداره کشور، نارضایتی مردم را افزایش داد.
- مردم با تکیه بر آموزه‌های اسلام و مذهب شیعه خواهان اصلاح اوضاع کشور بودند.
- علما نقش مهمی در رهبری اعتراض‌ها داشتند.
- پس از انقلاب صنعتی، کشورهای اروپایی به دنبال افزایش قدرت اقتصادی و سیاسی و گسترش استعمار بودند.
- برخی روشنفکران نیز از حکومت‌های مشروطه و ویژگی‌های تمدن غربی تمجید می‌کردند.
عوامل شکل‌گیری نهضت مشروطه
- موفقیت نهضت تنباکو روحیه مبارزه با استبداد و سلطه خارجی را افزایش داد.
- هزینه‌های سنگین سفرهای خارجی مظفرالدین‌شاه در شرایط نامناسب اقتصادی مردم، نارضایتی ایجاد کرد.
- توهین برخی کارگزاران خارجی به مقدسات دینی باعث اعتراض مردم شد.
- گرانی کالاهای اساسی مانند نان و قند اعتراض مردم و بازرگانان را به دنبال داشت.
- حاکم تهران به جای رسیدگی به اعتراض تاجران، آنان را مجازات و فلک کرد.
- علما به رهبری آیت‌الله بهبهانی و آیت‌الله سیدمحمد طباطبایی از مردم حمایت کردند.
- یکی از خواسته‌های اصلی معترضان، تأسیس عدالت‌خانه و اجرای دقیق قوانین اسلامی بود.
مهاجرت علما و تحصن
- با عمل نکردن شاه به وعده‌های خود، اعتراض‌ها گسترش یافت.
- شیخ فضل‌الله نوری به جمع علما و معترضان پیوست.
- گروه زیادی از علما و مردم به قم مهاجرت کردند.
- هم‌زمان گروهی از تجار، کسبه، طلاب و مردم در سفارت انگلستان تحصن کردند.
- در جریان این تحصن، واژه «مشروطه» بیشتر در میان مردم مطرح شد.
- در نهایت فشار اعتراض‌ها باعث شد مظفرالدین‌شاه در مرداد ۱۲۸۵ فرمان تشکیل مجلس شورا را صادر کند.
- پس از آن، قانون اساسی مشروطه تدوین شد.
گروه‌های مؤثر در نهضت
- علما و روشنفکران در رهبری و شکل‌گیری نهضت نقش داشتند.
- گروه‌های مختلف مردم مانند تجار، پیشه‌وران و کارگران نیز در نهضت مشارکت کردند.
متمم قانون اساسی
- قانون اساسی اولیه با سرعت تدوین شد و کاستی‌هایی داشت.
- برای تکمیل آن، متمم قانون اساسی تدوین شد.
- متمم شامل حقوق و تکالیف دولت و ملت بود.
- طبق متمم، باید تعدادی از مجتهدان و فقیهان آگاه در مجلس حضور داشته باشند تا قوانین مخالف قواعد اسلامی تصویب نشود.
- این اصل با تلاش شیخ فضل‌الله نوری و جمعی از علما به متمم افزوده شد.
تعطیلی مجلس و مقاومت مردم
- پس از مرگ مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه به سلطنت رسید.
- محمدعلی‌شاه با مشروطه مخالفت کرد و با پشتیبانی روسیه و طرفداران استبداد، مجلس را به توپ بست و منحل کرد.
- مشروطه‌خواهان در شهرهای مختلف به مقاومت پرداختند.
- مقاومت مهمی در تبریز به رهبری ستارخان و باقرخان شکل گرفت.
- مشروطه‌خواهان گیلان و اصفهان نیز به سوی تهران حرکت کردند.
- با فتح تهران، محمدعلی‌شاه برکنار و پسرش احمدشاه جانشین او شد.
شیخ فضل‌الله نوری
- شیخ فضل‌الله نوری از علمای برجسته تهران و از شخصیت‌های مهم نهضت بود.
- او با مشروطه منطبق با ارزش‌های غربی مخالفت می‌کرد.
- طرفدار مشروطه شرعی و مبتنی بر ارزش‌های اسلامی بود.
- پس از پیروزی دوباره مشروطه‌خواهان، او دستگیر و پس از محاکمه‌ای نمایشی اعدام شد.
- او پیشنهاد پناهندگی سفارت روسیه را نپذیرفت و بر عدم پناه بردن به بیگانگان تأکید کرد.
دخالت روسیه و انگلستان
- در سال ۱۹۰۷ میلادی روسیه و انگلستان قراردادی برای تقسیم مناطق نفوذ خود در ایران امضا کردند.
- ایران به سه منطقه تقسیم شد:
- منطقه شمالی: تحت نفوذ روسیه
- منطقه جنوبی: تحت نفوذ انگلستان
- منطقه بی‌طرف: بخش میانی کشور
- هدف این دو کشور، افزایش نفوذ خود و مقابله با قدرت‌های رقیب اروپایی مانند آلمان بود.
- قرارداد ۱۹۰۷ باعث افزایش دخالت بیگانگان و آشفتگی سیاسی ایران شد.
- نیروهای روسیه وارد ایران شدند و در تبریز مشروطه‌خواهان را کشتند و حرم امام رضا(ع) را در مشهد به گلوله بستند.
جنگ جهانی اول و ایران
- جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ میلادی / ۱۲۹۳ شمسی آغاز شد.
- متحدین: آلمان، ایتالیا، اتریش، مجارستان و عثمانی.
- متفقین: انگلستان، روسیه، فرانسه و در اواخر جنگ آمریکا.
- ایران در آغاز جنگ اعلام بی‌طرفی کرد.
- با وجود بی‌طرفی ایران، روسیه، انگلستان و عثمانی نیروهای خود را وارد کشور کردند.
- بخش‌هایی از ایران به میدان درگیری نیروهای خارجی تبدیل شد.
مقاومت مردم در برابر اشغالگران
- در بوشهر، فارس و خوزستان، مردم و عشایر در برابر نیروهای انگلیسی مقاومت کردند.
- رئیسعلی دلواری و دلیرمردان تنگستانی از مهم‌ترین نیروهای مقاومت در جنوب ایران بودند.
پیامدهای جنگ جهانی اول در ایران
- دولت مرکزی بسیار ضعیف شد و کنترل خود بر کشور را از دست داد.
- بی‌ثباتی و آشفتگی سیاسی افزایش یافت.
- نفوذ و دخالت بیگانگان بیشتر شد.
- نافرمانی از دولت مرکزی گسترش یافت.
- امنیت و آسایش مردم از بین رفت.
- قحطی، فقر، گرسنگی و بیماری‌های واگیردار گسترش یافت.
- جنگ جهانی اول روند تحقق اهداف مشروطه را با مشکل مواجه کرد.
- مردم ایران با وجود بی‌طرفی کشور، خسارت و تلفات سنگینی متحمل شدند.