مطالعات اجتماعی نهم
📝 نکات مهم درس14
❓ سوالات درس14
🧠 آزمون تستی درس14
زمینه‌های تغییر حکومت از قاجاریه به پهلوی
- پس از جنگ جهانی اول، ایران با مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی فراوان روبه‌رو بود.
- انگلستان پس از خروج نیروهای شوروی از ایران تلاش کرد نفوذ خود را افزایش دهد.
قرارداد ۱۹۱۹
- انگلستان با نخست‌وزیری وثوق‌الدوله قرارداد ۱۹۱۹ را منعقد کرد.
- طبق قرارداد، امور نظامی و مالی ایران در اختیار مستشاران انگلیسی قرار می‌گرفت.
- قرارداد با مخالفت گسترده آزادی‌خواهان، از جمله آیت‌الله مدرس و شیخ محمد خیابانی، روبه‌رو شد.
- احمدشاه قاجار نیز از تأیید قرارداد خودداری کرد.
کودتای ۱۲۹۹
- پس از ناکامی انگلستان در اجرای قرارداد ۱۹۱۹، کودتا را برای پیگیری اهداف خود در ایران دنبال کرد.
- رضاخان به عنوان مهره نظامی و سیدضیاءالدین طباطبایی به عنوان مهره سیاسی کودتا انتخاب شدند.
- در سوم اسفند ۱۲۹۹، نیروهای رضاخان مراکز مهم تهران را اشغال کردند.
- سیدضیاء نخست‌وزیر و رضاخان فرمانده کل قوا شد.
انتقال حکومت قاجاریه به پهلوی
- رضاخان برای تثبیت قدرت خود از نیروی نظامی، ایجاد نظم ظاهری و تبلیغات استفاده کرد.
- طرفداران او در مجلس شورای ملی افزایش یافتند.
- در سال ۱۳۰۴، مجلس احمدشاه قاجار را از سلطنت برکنار کرد.
- مجلس مؤسسان، حکومت را به رضاخان و خاندان او واگذار کرد و سلسله پهلوی آغاز شد.
شیوه حکومت رضاشاه
- حکومت رضاشاه استبدادی و دیکتاتوری بود.
- مجلس و هیئت وزیران استقلال و اختیار چندانی نداشتند.
- احزاب و روزنامه‌های مستقل سرکوب شدند.
- مخالفان با زندان، تبعید، شکنجه و اعدام روبه‌رو می‌شدند.
- آیت‌الله سیدحسن مدرس از مخالفان سرسخت رضاشاه بود و در سال ۱۳۱۶ به شهادت رسید.
- نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک‌خان نیز سرکوب شد.
ایجاد ارتش منظم
- رضاشاه ارتش منظم و نیروهای سه‌گانه را ایجاد کرد.
- قانون نظام وظیفه عمومی در سال ۱۳۰۴ تصویب شد.
- ارتش وسیله‌ای برای تمرکز قدرت و سرکوب قیام‌های مردمی بود.
- ارتش رضاشاه در برابر تهاجم متفقین در جنگ جهانی دوم نتوانست مقاومت مؤثری کند.
احداث راه‌آهن سراسری
- راه‌آهن سراسری با تبلیغات گسترده ساخته شد.
- طبق محتوای درس، یکی از اهداف مهم آن فراهم کردن امکان انتقال سریع نیروهای انگلیسی از جنوب به شمال بود.
- در جنگ جهانی دوم، این راه به مسیر مهم ارتباطی متفقین تبدیل شد.
تضعیف ارزش‌های اسلامی و فرهنگی
- حکومت رضاشاه با عنوان نوسازی، اقداماتی در جهت تضعیف ارزش‌های دینی و رواج فرهنگ غربی انجام داد.
- پوشیدن لباس یکسان و کلاه پهلوی اجباری شد.
- برگزاری برخی مراسم مذهبی، از جمله عزاداری امام حسین(ع)، محدود شد.
- مردم مشهد در اعتراض به این سیاست‌ها در مسجد گوهرشاد تجمع کردند و نیروهای نظامی به آنان حمله کردند.
- پس از واقعه گوهرشاد، کشف حجاب اجباری اجرا شد.
- باستان‌گرایی برای تضعیف جایگاه اسلام و به حاشیه راندن برخی عناصر هویت دینی تقویت شد.
جنگ جهانی دوم و ایران
- جنگ جهانی دوم از سال ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵ میلادی ادامه داشت.
- محور: آلمان، ایتالیا و ژاپن.
- متفقین: انگلستان، فرانسه، شوروی و آمریکا.
- ایران اعلام بی‌طرفی کرد، اما در شهریور ۱۳۲۰ توسط متفقین اشغال شد.
- رضاشاه مجبور به کناره‌گیری و تبعید شد و محمدرضاشاه به سلطنت رسید.
- ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و مسیر ارتباطی خود، «پل پیروزی متفقین» نام گرفت.
- جنگ باعث خسارت اقتصادی و اجتماعی، کمبود و گرانی مواد غذایی، گرسنگی و سوءتغذیه در ایران شد.
- حضور متفقین باعث ضعف دولت مرکزی و افزایش مشکلات کشور شد.
نهضت ملی شدن نفت
- در سال‌های نخست سلطنت محمدرضاشاه، فضای سیاسی نسبت به دوره رضاشاه بازتر شد و احزاب و مطبوعات فعالیت بیشتری پیدا کردند.
- رقابت انگلستان، شوروی و آمریکا برای نفوذ در ایران ادامه داشت.
- امتیاز نفت ایران ابتدا در دوره مظفرالدین‌شاه به انگلیسی‌ها واگذار شده بود.
- مردم پس از جنگ جهانی دوم خواهان لغو قرارداد نفت و ملی شدن صنعت نفت شدند.
- آیت‌الله کاشانی و دکتر محمد مصدق از رهبران نهضت ملی شدن نفت بودند.
- مجلس شورای ملی در اسفند ۱۳۲۹ قانون ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرد.
- دکتر مصدق نخست‌وزیر شد تا قانون ملی شدن نفت را اجرا کند.
- وحدت مردم و رهبران نهضت، مانع موفقیت اقدامات اولیه انگلستان برای جلوگیری از ملی شدن نفت شد.
- شهید نواب صفوی و فدائیان اسلام نیز در این نهضت نقش داشتند.
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
- اختلاف میان رهبران و گروه‌های پشتیبان نهضت ملی شدن نفت باعث تضعیف اتحاد آنان شد.
- انگلستان و آمریکا از این اختلافات برای سرنگونی دولت مصدق استفاده کردند.
- در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، نیروهای نظامی به فرماندهی سرلشکر فضل‌الله زاهدی مراکز مهم تهران را تصرف کردند.
- دولت دکتر مصدق سقوط کرد.
- پس از کودتا، نفوذ آمریکا در ایران افزایش یافت.
- منابع و صنعت نفت دوباره در اختیار شرکت‌های خارجی قرار گرفت.
- محمدرضاشاه پس از کودتا حکومت استبدادی خود را تقویت کرد.
- سازمان اطلاعات و امنیت کشور «ساواک» با کمک آمریکا تشکیل شد و مخالفان سرکوب شدند.
اصطلاحات مهم
- بست‌نشینی: پناه بردن به مکان‌های مقدس یا خانه بزرگان برای حفظ جان یا دادخواهی.
- کودتا: برانداختن حکومت موجود و به دست گرفتن قدرت، معمولاً با استفاده از نیروهای نظامی.
- مجلس مؤسسان: مجلسی برای تغییر یا اصلاح اصول قانون اساسی.
- استبداد یا دیکتاتوری: حکومت فرد یا گروهی با زور و تحمیل نظر و سرکوب مخالفان.