مطالعات اجتماعی نهم
📝 نکات مهم درس3
🧠 آزمون تستی درس3
محیط های چهارگانه زمین
- سنگ‌کره (لیتوسفر): بخش خارجی و جامد زمین، شامل سنگ و خاک.
- آب‌کره (هیدروسفر): شامل اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها، رودها، آب‌های زیرزمینی، یخچال‌ها و نزولات جوی.
- هواکره (اتمسفر): لایه‌ای از گازها که زمین را دربرگرفته است.
- زیست‌کره (بیوسفر): محیط مناسب زندگی موجودات زنده که از تعامل سنگ‌کره، آب‌کره و هواکره به وجود می‌آید.
- آب‌کره برای ادامه حیات، هواکره برای تنفس و زندگی گیاهان و جانوران و سنگ‌کره برای رشد گیاهان اهمیت دارد.
خشکی‌ها و آب‌ها
- حدود ۷۱ درصد سطح زمین را آب پوشانده است.
- وسعت خشکی‌ها کمتر از آب‌هاست.
- وسعت آب‌ها در نیمکره جنوبی بیشتر از نیمکره شمالی است.
ناهمواری‌های زمین
- سطح خشکی‌های زمین صاف و هموار نیست و شامل کوه، فلات، تپه، دشت و جلگه است.
- دشت‌ها و جلگه‌ها: سرزمین‌های پست هستند و جلگه‌های پهناور معمولاً در کنار دریاها یا رودهای بزرگ تشکیل می‌شوند.
- فلات: سرزمینی نسبتاً هموار و مرتفع است که اطراف آن به مناطق کم‌ارتفاع ختم می‌شود.
- فلات تبت بلندترین فلات جهان است.
کوه‌های جوان و پیر
- کوه‌های بسیار مرتفع و جوان:
- قله‌های نوک‌تیز دارند.
- دامنه‌های پرشیب دارند.
- دره‌های تنگ و V شکل دارند.
- کوه‌های قدیمی و کم‌ارتفاع:
- بر اثر فرسایش تغییر شکل داده‌اند.
- قله‌های گنبدی و دامنه‌های ملایم دارند.
- دره‌های باز و U شکل دارند.
کاربرد ناهمواری‌ها برای انسان
- کوهستان‌ها: تأمین آب شیرین، ایجاد سد، نصب تجهیزات مخابراتی، گردشگری و ورزش، احداث تونل و جاده، کشاورزی و دامداری.
- دشت‌ها و جلگه‌ها: کشاورزی، دامداری، ساخت شهرها، احداث جاده‌ها و بهره‌برداری از معادن.
عوامل ایجاد و تغییر ناهمواری‌ها
- ناهمواری‌های زمین در طول میلیون‌ها سال به وجود آمده و تغییر کرده‌اند.
- عوامل تغییر ناهمواری‌ها دو دسته‌اند:
- عوامل طبیعی
- عوامل انسانی
عوامل درونی
- پوسته زمین و بخش بالایی گوشته به ورقه‌های بزرگی تقسیم شده‌اند.
- این ورقه‌ها روی بخش خمیری گوشته حرکت می‌کنند.
- ورقه‌ها ممکن است از هم دور شوند، به هم نزدیک شوند، برخورد کنند یا در کنار هم بلغزند.
- حرکت ورقه‌ها بسیار آهسته و در حد چند سانتی‌متر در سال است؛ اما در میلیون‌ها سال تغییرات بزرگی ایجاد می‌کند.
- حرکت ورقه‌ها باعث ایجاد چین‌خوردگی، رشته‌کوه، گسل و آتشفشان می‌شود.
عوامل بیرونی
- هوازدگی
- فرسایش آبی
- فرسایش بادی
- فرسایش یخچالی
- این عوامل در طول زمان شکل ناهمواری‌ها را تغییر می‌دهند.
تأثیر فعالیت انسان بر ناهمواری‌ها
- انسان برای تأمین نیازهای خود چهره محیط طبیعی را تغییر می‌دهد.
- برداشت بی‌رویه آب می‌تواند باعث خشک شدن دریاچه‌ها شود.
- استخراج معادن شکل طبیعی زمین را تغییر می‌دهد.
- ساخت سد باعث تغییر در کوه و محیط طبیعی می‌شود.
- تراشیدن کوه‌ها برای کشاورزی باعث تغییر ناهمواری‌ها می‌شود.
- ساخت تونل و جاده، کوه‌ها را تغییر می‌دهد.
- تبدیل جنگل‌ها به محل سکونت، محیط طبیعی را دگرگون می‌کند.
- امروزه دخالت انسان در محیط طبیعی نسبت به گذشته بیشتر شده است؛ زیرا انسان با استفاده از تفکر، خلاقیت و ابزارهای مختلف توانایی بیشتری برای تغییر محیط پیدا کرده است.
- رابطه انسان با ناهمواری‌های زمین دوطرفه است؛ هم انسان خود را با محیط سازگار می‌کند و هم ناهمواری‌ها را برای نیازهای خود تغییر می‌دهد.