مطالعات اجتماعی نهم
📝 نکات مهم درس4
🧠 آزمون تستی درس4
اقیانوس‌های جهان
- آب‌کره شامل همه آب‌های زمین مانند اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها، رودها، آب‌های زیرزمینی و یخچال‌هاست.
- پنج اقیانوس بزرگ جهان: آرام، اطلس، هند، منجمد شمالی و منجمد جنوبی.
- اقیانوس آرام پهناورترین و عمیق‌ترین اقیانوس جهان است.
- عمیق‌ترین نقطه آب‌های جهان در اقیانوس آرام قرار دارد.
ناهمواری‌های کف اقیانوس‌ها
- مطالعه اعماق اقیانوس به دلیل فشار زیاد، تاریکی، دمای پایین و دشواری تجهیزات سخت است.
- کف اقیانوس‌ها نیز مانند خشکی‌ها دارای ناهمواری است.
- فلات قاره: بخش کم‌عمق کنار خشکی با عمق کمتر از ۲۰۰ متر.
- فلات‌های قاره از نظر نفت، گاز و ماهیگیری اهمیت زیادی دارند.
- پس از فلات قاره، شیب ناگهانی ایجاد می‌شود که شیب قاره نام دارد.
- حرکت آب دریاها به شکل موج، جزر و مد و جریان‌های دریایی است.
- جریان‌های دریایی گرم و سرد بر آب‌وهوای مناطق اطراف تأثیر می‌گذارند.
- محل برخورد جریان‌های گرم و سرد از مناطق مهم ماهیگیری جهان است.
- نیوفوندلند و شرق ژاپن از مناطق مهم ماهیگیری هستند که به‌ترتیب در محل برخورد جریان‌های گلف‌استریم و کوروشیو قرار دارند.
- درازگودال ماریانا حدود ۱۱۰۰۰ متر عمق دارد.
اهمیت اقیانوس‌ها برای انسان
- اقیانوس‌ها منبع مهم تأمین غذا هستند.
- حمل‌ونقل میلیون‌ها تن کالا با کشتی را امکان‌پذیر می‌کنند.
- در چرخه آب و تأمین غیرمستقیم آب شیرین نقش دارند.
- اقیانوس‌ها محل زندگی شمار زیادی از جانداران و دارای منابع طبیعی فراوان هستند.
تهدیدهای اقیانوس‌ها
- ورود زباله‌های سمی، پلاستیک و مواد تجزیه‌نشدنی باعث آلودگی اقیانوس‌ها می‌شود.
- دفع زباله‌های اتمی در دریاها خطرناک و آسیب‌زا است.
- صید بی‌رویه باعث کاهش جمعیت ماهی‌ها و آسیب به بوم‌سازگان‌های آبی می‌شود.
- حفاظت از اقیانوس‌ها نیازمند کنترل صید، جلوگیری از آلودگی و ایجاد مناطق حفاظت‌شده است.
هواکره
- هواکره یا جو، لایه‌ای از گازهاست که اطراف زمین را فرا گرفته است.
- مهم‌ترین گازهای جو:
- نیتروژن: ۷۸ درصد
- اکسیژن: ۲۱ درصد
- سایر گازها مانند دی‌اکسیدکربن و بخار آب
- پایین‌ترین لایه جو وردسپهر (تروپوسفر) است.
- بیشتر ابرها و تغییرات آب‌وهوایی در وردسپهر رخ می‌دهند.
- لایه اُزن در یوش‌سپهر (استراتوسفر) قرار دارد و از رسیدن بخشی از پرتوهای فرابنفش مضر خورشید به زمین جلوگیری می‌کند.
عوامل مؤثر بر آب‌وهوا
۱. زاویه تابش خورشید و عرض جغرافیایی
- نزدیک استوا، پرتوهای خورشید تقریباً عمودی می‌تابند و گرمای بیشتری دریافت می‌شود.
- هرچه به سمت قطب‌ها برویم، تابش مایل‌تر و دما کمتر می‌شود.
- سه منطقه اصلی آب‌وهوایی:
- گرم: اطراف استوا تا مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی
- معتدل: بین مناطق گرم و سرد
- سرد: نزدیک قطب‌ها
۲. فاصله از اقیانوس‌ها و دریاها
- خشکی‌ها سریع‌تر از آب گرم و سریع‌تر نیز سرد می‌شوند.
- آب گرما را بیشتر در خود نگه می‌دارد.
- دریاها و اقیانوس‌ها دمای مناطق ساحلی را در تابستان و زمستان معتدل‌تر می‌کنند.
- جریان آب گرم باعث کاهش سرمای زمستانی مناطق ساحلی می‌شود.
- جریان آب سرد می‌تواند سرمای بیشتری در مناطق ساحلی ایجاد کند.
۳. ارتفاع از سطح زمین
- در وردسپهر، هرچه ارتفاع بیشتر شود، دمای هوا کاهش می‌یابد.
- به ازای هر ۱۰۰۰ متر افزایش ارتفاع، دما حدود ۶ درجه سانتی‌گراد کاهش می‌یابد.
- ارتفاعات می‌توانند مسیر توده‌های مرطوب و جهت بادها را تغییر دهند.
۴. فشار هوا و باد
- هوا وزن دارد و به سطح زمین و اجسام فشار وارد می‌کند.
- فشار هوا با فشارسنج اندازه‌گیری می‌شود.
- هوا از ناحیه پرفشار به ناحیه کم‌فشار حرکت می‌کند و باد به وجود می‌آید.
- هوای گرم منبسط و سبک‌تر می‌شود و به سمت بالا حرکت می‌کند.
- هوای سرد متراکم‌تر و سنگین‌تر است و به سمت پایین حرکت می‌کند.
- با افزایش ارتفاع، هوا رقیق‌تر و فشار هوا کمتر می‌شود.
کمربندهای فشار
- منطقه استوایی: کم‌فشار و گرم و مرطوب.
- اطراف مدارهای رأس‌السرطان و رأس‌الجدی: پرفشار.
- مناطق معتدل: دارای فشارهای متغیر.
- مناطق قطبی: سرد، خشک و پرفشار.
تغییرات اقلیمی و فعالیت انسان
- افزایش فعالیت‌های صنعتی و استفاده زیاد از سوخت‌های فسیلی باعث افزایش گازهای گلخانه‌ای و آلودگی هوا می‌شود.
- تغییر اقلیم یعنی تغییر بلندمدت در دما، بارش و شرایط جوی.
- پیامدهای احتمالی تغییر اقلیم:
- افزایش خشکسالی و کمبود آب
- کاهش تولید محصولات کشاورزی و تهدید امنیت غذایی
- افزایش برخی مشکلات سلامت
- مهاجرت اجباری
- افزایش سیل، طوفان و آتش‌سوزی
- تخریب زیستگاه‌ها
- آسیب به گیاهان و جانوران و افزایش خطر انقراض گونه‌ها
- صرفه‌جویی در انرژی، استفاده درست از منابع طبیعی و کاهش آلودگی برای حفاظت از محیط‌زیست ضروری است.
آلودگی هوا
- عوامل طبیعی آلودگی هوا: فوران آتشفشان، طوفان و بادهای شدید.
- عوامل انسانی: کارخانه‌ها، نیروگاه‌ها، وسایل نقلیه، وسایل گرمازا، کشاورزی و شهرسازی.
- کاهش آلودگی حمل‌ونقل با کاهش استفاده از خودروهای آلاینده و استفاده از روش‌های پاک‌تر امکان‌پذیر است.
جزر و مد
- مد: بالا آمدن آب دریا.
- جزر: پایین رفتن آب دریا.
- جزر و مد بر اثر نیروی گرانش ماه و خورشید ایجاد می‌شود و تقریباً هر روز دو بار رخ می‌دهد.
زباله اتمی و گازهای گلخانه‌ای
- زباله اتمی: پسماند پرتوزای فعالیت‌های هسته‌ای که می‌تواند برای انسان و محیط‌زیست زیان‌آور باشد.
- گازهای گلخانه‌ای: مانند بخار آب، دی‌اکسیدکربن، متان و اُزن که به‌طور طبیعی در جو وجود دارند.
- افزایش بیش از اندازه برخی گازهای گلخانه‌ای بر اثر فعالیت‌های انسانی، موجب افزایش گرمای زمین می‌شود.