مطالعات اجتماعی نهم
📝 نکات مهم درس5
🧠 آزمون تستی درس5
زیست‌بوم
- زیست‌بوم (بیوم): ناحیه‌ای وسیع جغرافیایی است که گیاهان و جانوران خاصی در آن زندگی می‌کنند.
- هر زیست‌بوم از چند بوم‌سازگان (اکوسیستم) تشکیل می‌شود.
- پراکندگی زیست‌بوم‌ها در جهان یکسان نیست و ممکن است یک زیست‌بوم در چند قاره وجود داشته باشد.
عوامل مؤثر بر تنوع زیست‌بوم‌ها
- مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده نوع زیست‌بوم، آب‌وهوا است.
- مهم‌ترین عناصر آب‌وهوا:
- دما
- بارش
- عوامل دیگر:
- شکل ناهمواری‌ها
- ارتفاع
- جنس خاک
- طول فصل خشک
- میزان تبخیر
- دما و بارش بر نوع و میزان پوشش گیاهی تأثیر مستقیم دارند.
- در مناطق بسیار سرد، امکان رشد بسیاری از گیاهان وجود ندارد.
- کاهش بارش معمولاً باعث کاهش پوشش گیاهی می‌شود.
زیست‌بوم‌های اصلی جهان
- در تقسیم‌بندی مورد استفاده درس، سطح زمین به ۸ زیست‌بوم تقسیم شده است.
- از زیست‌بوم‌های مهم بررسی‌شده:
- توندرا
- تایگا
- جنگل‌های بارانی استوایی
- ساوان
- بیابان
- جنگل‌های بارانی استوایی عمدتاً در نواحی اطراف خط استوا و بین مدار رأس‌السرطان و رأس‌الجدی قرار دارند.
- برزیل بیشترین وسعت جنگل‌های بارانی استوایی را دارد.
توندرا
- در نزدیکی قطب شمال و حاشیه اقیانوس منجمد شمالی قرار دارد.
- زمستان‌های بسیار طولانی و سرد دارد؛ دما ممکن است تا حدود ۳۴- درجه سانتی‌گراد برسد.
- تابستان‌ها کوتاه و میانگین دما حداکثر حدود ۱۲ درجه است.
- زمین بیشتر پوشیده از یخ و برف است.
- در تابستان با ذوب یخ‌ها، باتلاق‌های کم‌عمق ایجاد می‌شود.
- پوشش گیاهی محدود به خزه و گلسنگ و گیاهان مقاوم است.
- جانوران شاخص: خرس قطبی، روباه قطبی و گوزن شمالی.
- برخی جانوران در زمستان به مناطق گرم‌تر مهاجرت می‌کنند.
تایگا
- از گسترده‌ترین زیست‌بوم‌های جهان است.
- در جنوب توندرا و در آسیا، اروپا و آمریکای شمالی قرار دارد.
- در حدود ۶ ماه سال، میانگین دما کمتر از صفر درجه است.
- بارش سالانه حدود ۲۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر است.
- به داشتن جنگل‌های مخروطیان و سوزنی‌برگ معروف است.
- درختانی مانند کاج و سرو همیشه سبزند.
- تقریباً تمام جنگل‌های کانادا از نوع تایگا هستند.
- بخش مهمی از چوب نرم مورد نیاز تولید کاغذ را تأمین می‌کند.
- جانوران شاخص: گرگ خاکستری، عقاب و سمور دریایی.
جنگل‌های بارانی استوایی
- در نزدیکی خط استوا قرار دارند.
- هوا در تمام سال گرم و مرطوب است.
- رطوبت حدود ۸۰ درصد و بارش سالانه حدود ۲۵۰۰ میلی‌متر است.
- جنگل‌ها چندلایه‌اند و درختان بلند ممکن است به ۲۵ تا ۳۵ متر برسند.
- دارای بیشترین تنوع زیستی جهان هستند.
- انواع حشرات، پرندگان، خزندگان و پستانداران در آن زندگی می‌کنند.
- گیاهان شاخص: بامبو، نارگیل، هِوِآ، مانگرو و نخل روغنی.
- بخش مهمی از این جنگل‌ها در آمریکای جنوبی، آفریقا و جنوب و جنوب‌شرقی آسیا قرار دارد.
- برزیل بیشترین وسعت جنگل‌های بارانی استوایی را دارد.
ساوان
- علفزارهایی با درختان پراکنده و منفرد است.
- در مجاورت جنگل‌های استوایی قرار دارد.
- بیشترین وسعت ساوان در آفریقا است.
- آب‌وهوا در تمام سال گرم است.
- دارای دو فصل خشک و مرطوب است.
- تنوع جانوری زیادی دارد.
- گیاه‌خواران بزرگی مانند گورخر، فیل، زرافه و کرگدن در آن فراوان‌اند.
- گوشت‌خوارانی مانند شیر از گیاه‌خواران تغذیه می‌کنند.
- بائوباب از گیاهان معروف ساوان است.
بیابان
- به سرزمینی که بارندگی سالانه آن کمتر از ۵۰ میلی‌متر باشد، بیابان گفته می‌شود.
- بسیاری از بیابان‌های گرم و خشک در نزدیکی مدار رأس‌السرطان و رأس‌الجدی قرار دارند.
- نمونه‌ها:
- صحرا در آفریقا
- ربع‌الخالی در عربستان
- لوت در ایران
- بیابان‌های سرد نیز وجود دارند؛ گُبی نمونه‌ای از بیابان‌های سرد است.
- پوشش گیاهی بیابان کم است.
- گیاهان بیابانی معمولاً در برابر خشکی و تبخیر مقاوم‌اند یا توانایی ذخیره آب دارند.
- جانوران شاخص بیابان: روباه صحرایی، لاک‌پشت صحرایی، خارپشت و مارمولک‌های مقاوم به خشکی.