مطالعات اجتماعی نهم
📝 نکات مهم درس9
🧠 آزمون تستی درس9
اوضاع ایران پیش از صفویان
- ایران حکومت مرکزی قدرتمندی نداشت و به بخش‌های مختلف تقسیم شده بود.
- حاکمان محلی با یکدیگر درگیر بودند و جنگ و ناامنی گسترش یافته بود.
- در شرق ایران، ازبک‌ها و در غرب، عثمانی‌ها در پی گسترش قلمرو خود بودند.
- این شرایط باعث تضعیف امنیت و اختلال در امور کشور شده بود.
شکل‌گیری حکومت صفوی
- شیخ صفی‌الدین اردبیلی از مشایخ معروف و شیعه مذهب بود و خانقاه او در اردبیل مورد توجه مردم قرار داشت.
- پیروان خاندان شیخ صفی، ایل‌های مختلف ترک را به مذهب شیعه جذب کردند.
- این ایل‌ها به قزلباش معروف شدند و مهم‌ترین حامیان خاندان صفوی بودند.
- شاه اسماعیل صفوی با کمک قزلباش‌ها حکومت‌های محلی را شکست داد.
- او پس از تصرف تبریز، خود را شاه ایران اعلام کرد.
- شاه اسماعیل مذهب شیعه را مذهب رسمی ایران اعلام کرد.
- با شکست ازبک‌ها و تسلط بر مناطق مختلف، ایران دوباره یکپارچه و نیرومند شد.
- حکومت صفوی اقوام مختلف ایران را زیر یک حکومت مرکزی متحد کرد.
نتایج تشکیل حکومت صفوی
- ایجاد حکومت مرکزی قدرتمند.
- کاهش درگیری و جنگ میان حاکمان محلی.
- افزایش امنیت و آرامش.
- آبادانی شهرها و روستاها.
- افزایش همبستگی و اتحاد ایرانیان.
- رسمی شدن مذهب شیعه.
- فراهم شدن زمینه رشد علمی، فرهنگی و اقتصادی.
صفویان و عثمانی‌ها
- عثمانی‌ها حکومتی قدرتمند در آسیای صغیر بودند و در سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا گسترش یافتند.
- عثمانی‌ها با تشکیل حکومت شیعه و قدرتمند صفوی، با ایران وارد جنگ شدند.
- ازبک‌ها دشمن مهم صفویان در شرق و عثمانی‌ها دشمن مهم در غرب بودند.
- در جنگ چالدران، سپاه عثمانی به دلیل داشتن سلاح‌های آتشین مانند توپ و تفنگ پیروز شد.
- تبریز پس از جنگ به اشغال عثمانی‌ها درآمد، اما مقاومت مردم باعث عقب‌نشینی آنها شد.
شاه تهماسب
- پس از شاه اسماعیل، شاه تهماسب به حکومت رسید.
- او با دفع حملات ازبکان و عثمانی‌ها و سامان دادن به امور داخلی، حکومت صفوی را تثبیت کرد.
- پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کرد؛ زیرا تبریز در معرض حمله عثمانی‌ها بود.
- با کشورهای همسایه و مسلمان روابط مسالمت‌آمیز برقرار کرد.
- در دوره او برخی فقهای بزرگ شیعه در اداره کشور نقش علمی و مهمی پیدا کردند.
شاه عباس اول؛ اوج قدرت صفویان
- شاه عباس اول پنجمین شاه صفوی بود.
- ازبک‌ها و عثمانی‌ها را شکست داد و آنها را تا پشت مرزهای ایران عقب راند.
- پایتخت را از قزوین به اصفهان منتقل کرد.
- برای آبادانی و توسعه اصفهان تلاش زیادی کرد.
- برای تقویت حکومت مرکزی، قدرت قزلباش‌ها را کاهش داد.
- حکومت ولایت‌ها را از سران قزلباش گرفت و به افراد دیگر سپرد.
- سپاه جدیدی از نیروهای غیرقزلباش تشکیل داد.
- این سپاه با کمک اروپاییان به توپ و تفنگ مجهز شد.
سقوط حکومت صفوی
- پس از مرگ شاه عباس، چند شاه ناتوان حکومت کردند.
- کشتن و کور کردن شاهزادگان باعث شد آنان تجربه کافی برای اداره کشور پیدا نکنند.
- اختلاف و درگیری میان مقام‌های کشوری و لشکری افزایش یافت.
- ضعف حکومت مرکزی و بی‌کفایتی شاهان موجب هرج‌ومرج شد.
- افغان‌ها در قندهار شورش کردند و به سوی اصفهان حرکت کردند.
- سلطان حسین صفوی پس از محاصره اصفهان تسلیم شد.
- محمود افغان بر اصفهان و بخش‌هایی از ایران مسلط شد و حکومت صفوی عملاً سقوط کرد.
پایتخت‌های صفویان
- تبریز: پایتخت شاه اسماعیل.
- قزوین: پایتخت شاه تهماسب؛ به دلیل خطر حمله عثمانی‌ها از تبریز منتقل شد.
- اصفهان: پایتخت شاه عباس اول؛ در مرکز ایران قرار داشت و برای آبادانی آن تلاش فراوان شد.
اداره کشور در دوره صفوی
- در رأس حکومت، شاه قرار داشت و قدرت و اختیارات زیادی داشت.
- پس از شاه، وزیر بزرگ یا اعتمادالدوله مسئول امور اداری و مالی بود.
- فرماندهان نظامی نقش مهمی در اداره کشور و حکومت ولایت‌ها داشتند.
- تا زمان شاه عباس، سران قزلباش حاکم بسیاری از ولایت‌ها بودند.
- شاه عباس برای جلوگیری از قدرت گرفتن قزلباش‌ها، حکومت ولایت‌ها و بخشی از قدرت نظامی را از آنها گرفت.
اروپاییان و ایران صفوی
- در دوره صفوی، کشورهای اروپایی وارد دوره جدید تاریخی شده و به توسعه تجارت و استعمار می‌پرداختند.
- پرتغال، اسپانیا، انگلستان و فرانسه از قدرت‌های مهم استعمارگر بودند.
- پرتغالی‌ها پیش از قدرت‌گیری صفویان، جزایر و سواحل جنوبی ایران را تصرف کرده بودند.
- پرتغالی‌ها تجارت خلیج فارس و دریای عمان را در اختیار داشتند.
- شاه اسماعیل به دلیل نداشتن نیروی دریایی نتوانست پرتغالی‌ها را بیرون کند.
- شاه عباس با استفاده از رقابت انگلستان و پرتغال و کمک کشتی‌های جنگی انگلیسی، پرتغالی‌ها را از سواحل و جزایر ایران بیرون راند.
- این پیروزی در ۱۰ اردیبهشت ۱۰۰۱ شمسی رخ داد و این روز به عنوان روز ملی خلیج فارس نام‌گذاری شده است.
رونق اقتصادی و تجاری
- افزایش قدرت و امنیت در دوره صفویه موجب رشد تولید و تجارت شد.
- ایران با برخی کشورهای اروپایی روابط سیاسی و بازرگانی برقرار کرد.
- شرکت‌های بزرگ تجاری اروپایی برای گسترش تجارت با ایران رقابت می‌کردند.
- جهانگردان اروپایی درباره جغرافیا، منابع، فرهنگ و آداب‌ورسوم ایران گزارش‌هایی نوشتند.
- شاردن، بازرگان و جهانگرد فرانسوی، از مشهورترین جهانگردان دوره صفوی بود.
- سفرنامه‌ها برای شناخت تاریخ اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ایران صفوی اهمیت دارند؛ هرچند برخی گزارش‌های جهانگردان ممکن است همراه با خطا یا جهت‌گیری بوده باشد.
انگیزه‌های اروپاییان برای ارتباط با ایران
- سیاسی: مقابله با دشمن مشترک، یعنی امپراتوری عثمانی.
- اقتصادی: گسترش تجارت و فروش و خرید کالاها.
- فرهنگی: شناخت سرزمین‌ها و فرهنگ‌های دیگر و فعالیت‌های مذهبی و تبلیغ مسیحیت.