🔬درس ۱۰: «خیلی کوچک، خیلی بزرگ»
🔬 یاخته چیست؟
- بدن انسان از میلیاردها یاخته (سلول) تشکیل شده است.
- بیشتر جانداران، مانند بعضی جانداران ساده، فقط یک یاخته دارند.
- یاختهها آنقدر کوچکاند که با چشم غیرمسلح دیده نمیشوند.
- برای مشاهدهی یاختهها و جانداران بسیار کوچک از میکروسکوپ استفاده میکنیم.
- قطر متوسط یک یاختهی جانوری حدود ۱۰ تا ۲۰ میکرون است.
🔍 میکروسکوپ چیست؟
- میکروسکوپ وسیلهای است که برای مشاهدهی اجسام بسیار ریز استفاده میشود.
- اختراع میکروسکوپ تحول بزرگی در زیستشناسی ایجاد کرد.
- میکروسکوپ در علوم مختلف مانند زیستشناسی، فیزیک و شیمی کاربرد دارد.
- با میکروسکوپ میتوان شکل و ساختار یاختهها و بعضی جانداران کوچک را بررسی کرد.
- میکروسکوپهای امروزی میتوانند نمونهها را تا حدود ۲۰۰۰ برابر بزرگتر نشان دهند.
⚙️ اجزای مهم میکروسکوپ
- 👁️ عدسی چشمی: از طریق آن به نمونه نگاه میکنیم.
- 🔍 عدسیهای شیئی: برای بزرگنمایی نمونه استفاده میشوند.
- 🔄 صفحهی چرخان: عدسیهای شیئی روی آن قرار دارند.
- 🔧 پیچ تنظیم: برای واضح کردن تصویر استفاده میشود.
- 📋 صفحهی میکروسکوپ: لام روی آن قرار میگیرد.
- 🔗 گیره: لام را روی صفحه ثابت نگه میدارد.
- 💡 منبع نور یا نوردهنده: نور را به سمت نمونه هدایت میکند.
🔬 روش کار با میکروسکوپ
- ابتدا عدسیها را تمیز میکنیم.
- صفحهی میکروسکوپ را در پایینترین وضعیت قرار میدهیم.
- عدسی شیئی با بزرگنمایی کم را در مسیر نور قرار میدهیم.
- لام را روی صفحه قرار میدهیم؛ لامل باید به سمت بالا باشد.
- با عدسی چشمی به نمونه نگاه میکنیم.
- با پیچ تنظیم، تصویر را واضح میکنیم.
- ابتدا با بزرگنمایی کم و سپس با بزرگنمایی متوسط و زیاد نمونه را مشاهده میکنیم.
🌊 جانداران موجود در آب برکه
- در آب برکه و آبهای سبزرنگ ممکن است جانداران بسیار کوچکی وجود داشته باشند.
- بسیاری از این جانداران را فقط با میکروسکوپ میتوان مشاهده کرد.
- گروهی از آنها آغازیان نام دارند.
- بسیاری از آغازیان تکیاختهای هستند و ساختمان سادهای دارند.
- بعضی از آنها جلبکهای تکیاختهای هستند.
- جلبکهای دارای سبزینه (کلروفیل) میتوانند غذا بسازند.
- جلبکهای تکیاختهای در آبهای شیرین و شور زندگی میکنند.
- جلبکها برای جانداران آبزی اهمیت دارند؛ زیرا هم اکسیژن آب را افزایش میدهند و هم منبع غذایی هستند.
🦠 جانداران کوچک آب
در نمونهی آب برکه ممکن است موجوداتی مانند موارد زیر دیده شوند:
- 🌿 جلبکهای تکیاختهای
- 🌱 جلبکهای رشتهای
- 🦠 باکتریها
- 🍄 قارچهای تکیاختهای
- 🔬 سایر جانداران تکیاختهای و پریاختهای ساده
جلبکهای رشتهای از کنار هم قرار گرفتن یاختههای مشابه تشکیل شدهاند.
🍞 مخمّر؛ یک قارچ تکیاختهای
- مخمر نانوایی یکی از جانداران تکیاختهای است.
- مخمرها از گروه قارچهای تکیاختهای هستند.
- یاختههای مخمر معمولاً شکل گرد یا بیضی دارند.
- بعضی از مخمرها هنگام مشاهده زیر میکروسکوپ در حال جوانه زدن دیده میشوند.
🕰️ رابرت هوک و کشف یاخته
- در گذشته برای مشاهدهی اجسام ریز از ذرهبین استفاده میشد.
- ذرهبین میتوانست اجسام را حدود ۱۰ تا ۲۰ برابر بزرگتر نشان دهد.
- نخستین میکروسکوپها با قرار دادن چند ذرهبین در کنار یکدیگر ساخته شدند.
- رابرت هوک حدود ۴۰۰ سال پیش یکی از نخستین میکروسکوپها را ساخت.
- او قطعهای از چوب پنبه را زیر میکروسکوپ مشاهده کرد.
- حفرههای موجود در چوب پنبه را شبیه اتاقکهای کوچک دید و واژهی Cell (سلول/یاخته) را برای آنها به کار برد.
🧫 میکروسکوپهای قدیمی و امروزی
- میکروسکوپهای قدیمی ساختار سادهتری داشتند.
- در بسیاری از آنها به جای لامپ از آینه برای بازتاب نور استفاده میشد.
- بزرگنمایی میکروسکوپهای قدیمی کمتر بود.
- میکروسکوپهای امروزی از عدسیهای پیشرفتهتر و انرژی الکتریکی استفاده میکنند.
- بعضی میکروسکوپهای جدید قابلیت عکسبرداری و فیلمبرداری دارند.
- میکروسکوپ الکترونی میتواند تصاویر سهبعدی از سلولها و اجسام بسیار ریز ایجاد کند.
🌿 یاختههای گیاهی
- در یاختههای گیاهی میتوان غشا، سیتوپلاسم و هسته را مشاهده کرد.
- در اطراف روزنههای برگ، یاختههایی به نام یاختههای نگهبان روزنه وجود دارند.
- هر روزنه به وسیلهی یک جفت یاختهی نگهبان با شکل تقریباً لوبیایی احاطه شده است.
- یاختههای نگهبان باعث باز و بسته شدن روزنهها میشوند.
👄 یاختههای پوششی دهان
- میتوان با نمونهبرداری از سطح دهان، یاختههای آن را زیر میکروسکوپ مشاهده کرد.
- یاختههای این بافت بسیار نزدیک به یکدیگر قرار دارند.
- فضای بین یاختهها کم است.
- این یاختهها در چند لایه قرار گرفتهاند.
- شکل آنها شبیه سنگفرش است.
- در این یاختهها نیز غشا، سیتوپلاسم و هسته دیده میشود.
⭐ نکات خیلی مهم امتحانی
- برای مشاهدهی یاختهها از میکروسکوپ استفاده میکنیم.
- بدن انسان دارای میلیاردها یاخته است.
- بعضی جانداران فقط یک یاخته دارند.
- قطر متوسط یاختهی جانوری حدود ۱۰ تا ۲۰ میکرون است.
- میکروسکوپ در زیستشناسی، فیزیک و شیمی کاربرد دارد.
- بزرگنمایی میکروسکوپهای پیشرفتهی نوری میتواند تا حدود ۲۰۰۰ برابر باشد.
- عدسی چشمی و عدسیهای شیئی از بخشهای مهم میکروسکوپ هستند.
- هنگام کار با میکروسکوپ، ابتدا از عدسی با بزرگنمایی کم استفاده میکنیم.
- رابرت هوک با مشاهدهی چوب پنبه، اصطلاح «سلول» را به کار برد.
- آغازیان معمولاً جاندارانی سادهاند و بسیاری از آنها تکیاختهای هستند.
- جلبکهای دارای کلروفیل میتوانند غذا بسازند.
- جلبکها برای جانداران آبزی هم غذا و هم اکسیژن فراهم میکنند.
- مخمر نانوایی یک قارچ تکیاختهای است.
- یاختههای بدن و گیاه دارای سه بخش مهم غشا، سیتوپلاسم و هسته هستند.
- یاختههای نگهبان روزنه باعث باز و بسته شدن روزنهها میشوند.
- یاختههای پوششی دهان نزدیک به هم و شبیه سنگفرش هستند.
- میکروسکوپهای امروزی نسبت به میکروسکوپهای قدیمی بزرگنمایی و امکانات بیشتری دارند.