🔬درس ۱۲: «جنگل برای کیست؟»

🌾 زنجیره‌ی غذایی

1. در یک زنجیره‌ی غذایی، جانداران به یکدیگر وابسته‌اند.
2. تولیدکنندگان مانند گیاهان، غذای خود را می‌سازند.
3. جانوران گیاه‌خوار از گیاهان تغذیه می‌کنند و مصرف‌کننده‌ی اوّل هستند.
4. جانوران گوشت‌خوار که از گیاه‌خواران تغذیه می‌کنند، مصرف‌کننده‌ی دوم هستند.
5. نمونه‌ی زنجیره‌ی غذایی:
   درخت بلوط ← سنجاب ← روباه
6. در این زنجیره، زندگی روباه به‌طور غیرمستقیم به درخت بلوط وابسته است؛ زیرا سنجاب از بلوط تغذیه می‌کند و روباه سنجاب را می‌خورد.

🕸️ شبکه‌ی غذایی

1. معمولاً در یک محیط، چند زنجیره‌ی غذایی به هم ارتباط دارند.
2. ممکن است یک جاندار در چند زنجیره‌ی غذایی مشترک باشد.
3. دانشمندان برای نشان دادن ارتباط چند زنجیره‌ی غذایی با یکدیگر، شبکه‌ی غذایی رسم می‌کنند.
4. برای مثال، در چند زنجیره‌ی غذایی، موش، خرگوش، سنجاب یا گیاهانی مانند گندم و هویج می‌توانند مشترک باشند.
5. اگر یک جاندار از بین برود، جاندارانی که به آن وابسته‌اند ممکن است با کمبود غذا و کاهش جمعیت روبه‌رو شوند.

🍂 تجزیه‌کنندگان و بازگشت مواد به طبیعت

1. پیکر و بقایای گیاهان و جانوران پس از مرگ، توسط تجزیه‌کنندگان تجزیه می‌شوند.
2. مهم‌ترین تجزیه‌کنندگان در این درس باکتری‌ها و قارچ‌های ذره‌بینی هستند.
3. تجزیه‌کنندگان مواد موجود در بقایای جانداران را به مواد ساده‌تر تبدیل می‌کنند.
4. بخشی از این مواد دوباره به خاک برمی‌گردد.
5. به این ترتیب، مواد موجود در بدن جانداران دوباره وارد طبیعت می‌شوند و چیزی در طبیعت به‌طور کامل هدر نمی‌رود.

🍄 قارچ‌ها و تشکیل خاک

1. قارچ‌های تجزیه‌کننده از بقایای جانداران برای به دست آوردن انرژی و رشد و تولیدمثل استفاده می‌کنند.
2. قارچ‌ها مواد آلی موجود در بقایای جانداران را به مواد معدنی تبدیل می‌کنند.
3. این مواد دوباره به خاک بازمی‌گردند.
4. قارچ‌هایی که روی بقایای گیاهان و جانوران در جنگل رشد می‌کنند، در تشکیل، بهبود و تقویت خاک نقش دارند.

🧪 آزمایش کپک

1. در فعالیت درس، رشد کپک روی نان، نخود و ورقه‌ی آلومینیومی بررسی می‌شود.
2. پس از یک هفته در محیط گرم و تاریک:
   • 🍞 نان → کپک زد.
   • 🫘 نخود → کپک زد.
   • 🥫 ورقه‌ی آلومینیومی → کپک نزد.
3. کپک برای رشد و به دست آوردن انرژی از مواد غذایی موجود در نان و نخود استفاده می‌کند.
4. این آزمایش نشان می‌دهد که قارچ‌ها می‌توانند از مواد آلی برای تأمین انرژی خود استفاده کنند.

🤝 رابطه‌ی جانداران با یکدیگر

در طبیعت، جانداران می‌توانند رابطه‌های مختلفی با یکدیگر داشته باشند:

🐜 مورچه و شته — همیاری

1. شته از گیاه تغذیه می‌کند و ماده‌ی شیرینی دفع می‌کند.
2. مورچه‌ها از این ماده‌ی شیرین استفاده می‌کنند.
3. مورچه‌ها نیز شته‌ها را به لانه‌ی خود می‌برند و از آن‌ها در برابر شکارچیان محافظت می‌کنند.
4. بنابراین هر دو جاندار سود می‌برند.
5. این رابطه را همیاری می‌نامند.

🪰 مگس و اسب — زندگی انگلی

1. مگس‌ها و پشه‌ها از خون اسب تغذیه می‌کنند.
2. مگس از این رابطه سود می‌برد.
3. اسب از این رابطه زیان می‌بیند.
4. این نوع رابطه، زندگی انگلی است.

🦅 کرکس و شیر — هم‌سفرگی

1. کرکس از باقی‌مانده‌ی شکار شیر استفاده می‌کند.
2. کرکس از این رابطه سود می‌برد.
3. شیر نه سود می‌برد و نه زیان می‌بیند.
4. این رابطه را هم‌سفرگی می‌نامند.

🐊 رابطه‌ی کروکودیل و پرنده

1. بعضی پرندگان کوچک وارد دهان کروکودیل می‌شوند.
2. این پرندگان انگل‌های داخل دهان کروکودیل را می‌خورند.
3. پرنده از این کار غذا به دست می‌آورد.
4. کروکودیل نیز از شر انگل‌های دهانش خلاص می‌شود.
5. بنابراین این رابطه نمونه‌ای از همکاری بین دو جاندار است.

🌳 اهمیت زیستگاه‌های طبیعی

1. محیط‌های طبیعی، زیستگاه تعداد زیادی از جانوران، گیاهان و سایر جانداران هستند.
2. جنگل فقط مجموعه‌ای از درختان نیست؛ بلکه شامل درختان، درختچه‌ها، گیاهان، جانوران، قارچ‌ها، باکتری‌ها و عوامل غیرزنده‌ای مانند آب، خاک، دما و باد است.
3. از بین رفتن یا کوچک شدن زیستگاه‌ها می‌تواند زندگی جانداران را تهدید کند.
4. ساخت‌وساز، راه‌سازی، معدن‌کاری و دیگر فعالیت‌های انسانی می‌توانند به محیط‌های طبیعی آسیب بزنند.

🦕 انقراض جانداران

1. در طول تاریخ زمین، بعضی از جانوران و گیاهان برای همیشه از بین رفته‌اند.
2. دایناسورها و ماموت‌ها نمونه‌هایی از جانداران منقرض‌شده هستند.
3. تغییرات شدید آب‌وهوا، از بین رفتن زیستگاه، بلایای طبیعی، کمبود منابع غذایی و فعالیت‌های مخرب انسان می‌توانند باعث کاهش شدید جمعیت یک گونه و در نهایت انقراض آن شوند.
4. وقتی زیستگاه جانداران تغییر کند، بعضی از آن‌ها نمی‌توانند خود را با شرایط جدید سازگار کنند.

🦁 نمونه‌ای از انقراض در ایران

1. شیر ایرانی تا کمتر از یک قرن پیش در بخش‌هایی از ایران زندگی می‌کرد.
2. شکار توسط انسان و از دست دادن زیستگاه، از عوامل از بین رفتن آن بوده است.

🌱 درخت‌کاری و حفظ طبیعت

1. ۱۵ اسفند، روز درخت‌کاری نامیده شده است.
2. برای درخت‌کاری بهتر است در هر منطقه، درختانی کاشته شوند که به‌طور طبیعی در همان منطقه رشد می‌کنند.
3. به این درختان، درختان بومی می‌گویند.
4. انتخاب نوع درخت برای هر منطقه اهمیت زیادی دارد.
5. در درس، درباره‌ی کاج گفته شده که موادی از ریشه‌ی آن می‌تواند مانع رشد بسیاری از گیاهان شود و تنوع گیاهی را کاهش دهد.

🏞️ حفاظت از محیط‌های طبیعی

1. حفظ جنگل‌ها و زیستگاه‌های طبیعی برای ادامه‌ی زندگی جانداران ضروری است.
2. باید از قطع بی‌رویه‌ی درختان، شکار غیرقانونی و تخریب زیستگاه‌ها جلوگیری کنیم.
3. مسئولیت حفاظت از محیط‌های طبیعی در کشور بر عهده‌ی سازمان‌هایی مانند سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری است.
4. شغل‌هایی مانند جنگل‌بانی و محیط‌بانی نیز در حفاظت از طبیعت نقش دارند.

⭐ نکات خیلی مهم امتحانی

• درخت بلوط → سنجاب → روباه یک زنجیره‌ی غذایی است.
• گیاهان مانند درخت بلوط، تولیدکننده هستند.
• جانور گیاه‌خوار مانند سنجاب، مصرف‌کننده‌ی اوّل است.
• روباه در این زنجیره مصرف‌کننده‌ی دوم است.
• چند زنجیره‌ی غذایی مرتبط با یکدیگر، شبکه‌ی غذایی را تشکیل می‌دهند.
• جانداران یک شبکه‌ی غذایی به یکدیگر وابسته‌اند.
• تجزیه‌کنندگان اصلی در این درس = باکتری‌ها و قارچ‌های ذره‌بینی
• تجزیه‌کنندگان بقایای جانداران را تجزیه کرده و مواد را دوباره به خاک برمی‌گردانند.
• مورچه و شته → همیاری؛ هر دو سود می‌برند.
• مگس و اسب → زندگی انگلی؛ مگس سود می‌برد و اسب زیان می‌بیند.
• کرکس و شیر → هم‌سفرگی؛ کرکس سود می‌برد و شیر نه سود می‌برد و نه زیان.
• دایناسورها و ماموت‌ها نمونه‌هایی از جانداران منقرض‌شده هستند.
• از عوامل انقراض: تغییر آب‌وهوا، نابودی زیستگاه، کمبود غذا، بلایای طبیعی، شکار و تخریب انسانی.
• ۱۵ اسفند = روز درخت‌کاری
• درختی که به‌طور طبیعی در یک منطقه رشد می‌کند = درخت بومی
• جنگل یک زیست‌بوم شامل جانداران و عوامل غیرزنده‌ی مختلف است.
• برای حفاظت از طبیعت باید از قطع درختان، شکار غیرقانونی و تخریب زیستگاه‌ها جلوگیری کنیم.