🔬درس ۵: «زمین پویا»
🌍 زمینلرزه چگونه به وجود میآید؟
- زمینلرزه یکی از پدیدههای طبیعی کرهی زمین است.
- در هنگام وقوع زمینلرزه، انرژی درونی زمین آزاد میشود.
- بعضی قسمتهای پوستهی زمین حالت شکننده دارند.
- وقتی به این قسمتها نیرو وارد شود، ممکن است سنگها بشکنند.
- انرژی حاصل از شکستن سنگکره به صورت امواج لرزهای از داخل زمین به سطح آن میرسد.
- این امواج میتوانند باعث ایجاد تغییرات و خسارت در سطح زمین شوند.
🥚 مدل تخممرغی زمین
- در فعالیت درس، یک تخممرغ آبپز را به عنوان مدلی برای ساختمان زمین بررسی میکنند.
- پوستهی تخممرغ مانند پوستهی زمین است.
- سفیدهی تخممرغ مانند گوشتهی زمین در نظر گرفته میشود.
- زردهی تخممرغ مانند هستهی زمین است.
- پوستهی تخممرغ در برابر فشار میشکند، اما سفیده نرم است؛ این فعالیت تفاوت ویژگی لایهها را نشان میدهد.
🪨 شکستگیهای زمین
- وقتی به پوستهی زمین نیرو وارد شود، ممکن است در آن شکستگی ایجاد شود.
- در هنگام زمینلرزه، قسمتهایی که قبلاً شکستگی دارند، راحتتر جابهجا میشوند.
- بنابراین در محل شکستگیها احتمال وارد شدن خسارت بیشتر است.
🏚️ آیا همهی زمینلرزهها خسارت ایجاد میکنند؟
- خیر؛ همهی زمینلرزهها باعث خرابی نمیشوند.
- بیشتر زمینلرزهها خفیف هستند.
- بسیاری از زمینلرزهها در زیر اقیانوسها رخ میدهند.
- بسیاری از آنها آنقدر ضعیفاند که انسانها آنها را احساس نمیکنند.
- میزان خسارت فقط به قدرت زمینلرزه بستگی ندارد؛ استحکام زمین و ساختمانها نیز در میزان خسارت مؤثر است.
📉 زمینلرزههای خفیف
- سالانه حدود ۱۰ هزار زمینلرزهی خفیف در ایران توسط لرزهنگارها ثبت میشود.
- بیشتر مردم این زمینلرزههای ضعیف را احساس نمیکنند.
- این زمینلرزهها باعث آزاد شدن مقداری از انرژی درونی زمین میشوند.
🏚️ آثار و خسارتهای زمینلرزه
👥 اجتماعی
- از دست دادن عزیزان
- اضطراب و استرس
- بیسرپرست شدن برخی افراد
- ناامنی و مشکلات اجتماعی
- بیکاری و فقر
- مهاجرت ناخواسته
🏠 ساختمانی
- تخریب خانهها و مدارس
- تخریب جادهها
- ریزش آوار
- شکستن سدها
- آتشسوزی و برقگرفتگی
- از بین رفتن آثار باستانی
🏥 بهداشتی
- آلودگی آب
- کمبود آب سالم
- کمبود دارو
- آسیب به بیمارستانها
- شیوع بیماریهای واگیر
- تجمع زباله و جانداران مرده
🛡️ اقدامات قبل از زمینلرزه
- مقاومسازی ساختمانها
- شناسایی مکانهای امن
- برگزاری مانور زمینلرزه
- آموزش روشهای صحیح پناهگیری
- آماده داشتن وسایل کمکهای اولیه
- آمادگی برای تخلیهی سریع محل
🧎 اقدامات هنگام زمینلرزه
- خونسردی خود را حفظ کنیم.
- به محل مناسب پناه بگیریم.
- از وسایلی که احتمال سقوط دارند، مانند کمد و آینه، دور شویم.
- در صورت نیاز به افراد کمتوان کمک کنیم.
- پس از فراهم شدن شرایط مناسب، از محل خطر خارج شویم.
🚑 اقدامات بعد از زمینلرزه
- به مصدومان کمک کنیم.
- به مردم و افراد آسیبدیده کمک کنیم.
- به پیامها و هشدارهای مسئولان توجه کنیم.
- در صورت امکان، برق و گاز محل را قطع کنیم.
- برای کاهش خسارتها و کمکرسانی با نیروهای امدادی همکاری کنیم.
🌋 آتشفشان
🔥 آتشفشان چگونه ایجاد میشود؟
- زمانی که مواد آتشفشانی از داخل زمین به سطح زمین راه پیدا کنند، آتشفشان رخ میدهد.
- مواد خارجشده از دهانهی آتشفشان به سه گروه تقسیم میشوند:
- 🪨 جامد
- 🌋 مایع
- 💨 گاز
- مواد مذاب خارجشده از آتشفشان پس از سرد شدن میتوانند سنگهای آتشفشانی را تشکیل دهند.
🌋 انواع آتشفشان
🔴 آتشفشان فعال
آتشفشانی که اکنون یا در سالهای اخیر مواد آتشفشانی جامد، مایع یا گاز از دهانهی آن خارج شده است.
🟠 آتشفشان نیمهفعال
آتشفشانی که فقط گاز از دهانهی آن خارج میشود.
دماوند و تفتان نمونههایی از آتشفشانهای نیمهفعال هستند.
⚫ آتشفشان خاموش
آتشفشانی که هیچ مادهای از دهانهی آن خارج نمیشود.
سهند و سبلان نمونههایی از آتشفشانهای خاموش هستند.
💨 گازهای آتشفشانی
- از مهمترین گازهای خارجشده از دهانهی آتشفشانها:
- بخار آب
- کربندیاکسید
- در آزمایش درس، ترکیب جوش شیرین و سرکه باعث یک تغییر شیمیایی میشود.
- در این واکنش، گاز کربندیاکسید تولید میشود و مواد داخل ظرف به بیرون فوران میکنند.
🌱 فواید آتشفشانها
- تشکیل معادن آهن و مس
- تشکیل چشمههای آب گرم
- تشکیل دریاچه
- توسعهی گردشگری
- کوهزایی
- ایجاد زمینهای کشاورزی حاصلخیز
⚠️ زیانهای آتشفشانها
- انتشار گازهای سمی
- خسارتهای مالی
- کشته شدن انسانها و جانداران
- ایجاد باران اسیدی
- از بین رفتن مزارع و پوشش گیاهی
- امکان ایجاد سونامی
🛡️ ایمنی در مناطق آتشفشانی
- آمادگی برای تخلیهی فوری
- پیگیری اخبار و اطلاعات زمینشناسی
- داشتن وسایل کمکهای اولیه
- پناه بردن به مکانهای امن
- استفاده از ماسک هنگام فوران برای جلوگیری از ورود گردوغبار
- آمادگی برای خطر سونامی در صورت فوران زیر دریا
- توجه به هشدارهای مسئولان و نیروهای امدادی
⭐ نکات خیلی مهم امتحانی
- زمینلرزه بر اثر آزاد شدن انرژی درونی زمین ایجاد میشود.
- انرژی حاصل از شکستن سنگهای زمین به صورت امواج لرزهای منتشر میشود.
- همهی زمینلرزهها باعث خرابی نمیشوند.
- بیشتر زمینلرزهها خفیف هستند.
- میزان خسارت زمینلرزه علاوه بر قدرت آن، به استحکام زمین و ساختمانها نیز بستگی دارد.
- در محل شکستگیهای زمین احتمال خسارت بیشتر است.
- قبل از زلزله: مقاومسازی، شناسایی مکان امن، مانور و آماده کردن وسایل ضروری.
- هنگام زلزله: خونسردی، پناهگیری و دور شدن از وسایل قابل سقوط.
- بعد از زلزله: کمک به مصدومان، توجه به هشدارها و قطع برق و گاز در صورت امکان.
- آتشفشان زمانی رخ میدهد که مواد آتشفشانی از داخل زمین به سطح زمین راه پیدا کنند.
- مواد آتشفشانی شامل جامد، مایع و گاز هستند.
- آتشفشانها سه نوعاند: فعال، نیمهفعال و خاموش.
- دماوند و تفتان → نیمهفعال
- سهند و سبلان → خاموش
- مهمترین گازهای آتشفشانی در این درس: بخار آب و کربندیاکسید.
- آتشفشان هم فایده دارد و هم زیان.
- از فواید آتشفشان: تشکیل معادن، چشمههای آب گرم، زمینهای حاصلخیز و کوهزایی.
- از زیانهای آتشفشان: گازهای سمی، باران اسیدی، تخریب مزارع و سونامی.