علوم هفتم
📝خلاصه نکات فصل14
🎯آزمون فصل14
دستگاه گردش مواد
- جانداران تک‌یاخته‌ای مواد مورد نیاز و مواد زائد را مستقیماً با محیط مبادله می‌کنند.
- در جانداران پر‌یاخته‌ای مانند انسان، دستگاه گردش مواد مواد را بین یاخته‌ها و دستگاه‌های بدن جابه‌جا می‌کند.
- دستگاه گردش مواد انسان از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
- قلب
- رگ‌های خونی
- خون
- خون مواد مغذی و اکسیژن را به یاخته‌ها می‌رساند و کربن‌دی‌اکسید و مواد زائد را از آنها دور می‌کند.
قلب
- قلب تلمبه‌ای ماهیچه‌ای و توخالی است.
- قلب چهار حفره دارد: دو دهلیز در بالا و دو بطن در پایین.
- دریچه‌های قلب باعث یک‌طرفه شدن جریان خون و جلوگیری از برگشت خون می‌شوند.
- بطن چپ دیواره ضخیم‌تری از بطن راست دارد؛ زیرا خون را به تمام بدن پمپ می‌کند.
- بطن راست خون را به شش‌ها می‌فرستد.
- قلب در سمت چپ سینه قرار دارد.
- نبض طبیعی فرد سالم معمولاً ۶۰ تا ۸۰ ضربان در دقیقه است.
- بخش عمده قلب از ماهیچه قلبی تشکیل شده است.
رگ‌های خونی
- سه نوع رگ خونی وجود دارد: سرخرگ، سیاهرگ و مویرگ.
- سرخرگ‌ها خون را از قلب به اندام‌ها می‌برند و دیواره ضخیم و ارتجاعی دارند.
- سیاهرگ‌ها خون را از اندام‌ها به قلب برمی‌گردانند و دیواره نازک‌تر و کم‌ارتجاع‌تری دارند.
- مویرگ‌ها بسیار باریک‌اند و دیواره آنها فقط یک لایه بافت پوششی دارد.
- تبادل مواد بین خون و یاخته‌ها از طریق مویرگ‌ها انجام می‌شود.
- رگ‌های تاجی یا کرونر، خون مورد نیاز ماهیچه قلب را تأمین می‌کنند.
گردش عمومی و ششی خون
- خون سمت چپ قلب اکسیژن بیشتری دارد و روشن‌تر است.
- خون از بطن چپ وارد سرخرگ آئورت و سپس به سراسر بدن فرستاده می‌شود.
- خون کم‌اکسیژن از اندام‌ها به وسیله بزرگ سیاهرگ‌ها به دهلیز راست بازمی‌گردد.
- خون از بطن راست وارد سرخرگ ششی شده و به شش‌ها می‌رود.
- در شش‌ها خون اکسیژن دریافت و کربن‌دی‌اکسید دفع می‌کند.
- خون اکسیژن‌دار از طریق سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ و سپس بطن چپ می‌رسد.
- بنابراین برخلاف تصور رایج، همه سرخرگ‌ها خون روشن و همه سیاهرگ‌ها خون تیره ندارند:
- سرخرگ ششی خون تیره دارد.
- سیاهرگ ششی خون روشن دارد.
مراحل ضربان قلب
- یک ضربان قلب شامل سه مرحله است:
- انقباض دهلیزها: خون وارد بطن‌ها می‌شود.
- انقباض بطن‌ها: خون وارد سرخرگ ششی و آئورت می‌شود.
- استراحت عمومی: خون وارد دهلیزها می‌شود.
- دریچه‌های قلب در تنظیم مسیر یک‌طرفه خون نقش دارند.
نبض
- با هر انقباض قلب، خون با فشار وارد سرخرگ‌ها می‌شود.
- فشار خون باعث تغییر متناوب قطر سرخرگ‌ها می‌شود که به صورت موج در رگ حرکت می‌کند.
- این موج را در بعضی نقاط بدن به صورت نبض احساس می‌کنیم.
- با شمارش نبض می‌توان تعداد ضربان قلب را اندازه گرفت.
- ورزش، هیجان و عصبانیت باعث افزایش فعالیت قلب و افزایش نبض می‌شوند.
خون
- خون نوعی بافت پیوندی است.
- خون از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
- خوناب یا پلاسما
- یاخته‌های خونی
- پلاسما بخش مایع خون است و بیشتر از آب و مواد محلول مانند قند، نمک و پروتئین تشکیل شده است.
- خون علاوه بر جابه‌جایی مواد، در دفاع از بدن و تنظیم دمای بدن نیز نقش دارد.
- فشار خون، نیرویی است که خون بر دیواره رگ‌ها وارد می‌کند.
یاخته‌های خونی
- گلبول‌های قرمز:
- شکل سکه‌ای با وسط فرو رفته دارند.
- وظیفه اصلی آنها انتقال اکسیژن و کربن‌دی‌اکسید است.
- گلبول‌های سفید:
- در دفاع از بدن در برابر میکروب‌ها و عوامل بیگانه نقش دارند.
- پلاکت‌ها:
- در انعقاد خون و جلوگیری از هدر رفتن خون هنگام خون‌ریزی نقش دارند.
- حدود ۵ میلیون گلبول قرمز و ۶ تا ۷ هزار گلبول سفید در هر میلی‌متر مکعب خون وجود دارد.