علوم هفتم
📝خلاصه نکات فصل7
🎯آزمون فصل7
- آب‌های زیرزمینی بعد از یخچال‌ها، بزرگ‌ترین ذخیره آب شیرین زمین هستند.
- بخش زیادی از آب مصرفی کشور از آب‌های زیرزمینی تأمین می‌شود.
- بخشی از آب باران پس از نفوذ در زمین، فضاهای خالی بین ذرات خاک و سنگ‌ها را پر کرده و آب‌های زیرزمینی را تشکیل می‌دهد.
- چاه و قنات از مهم‌ترین راه‌های دسترسی به آب‌های زیرزمینی هستند.
نفوذ آب در خاک
- اندازه ذرات خاک بر میزان نفوذ آب تأثیر دارد.
- ماسه و شن نفوذپذیری زیادی دارند و آب را به‌راحتی عبور می‌دهند.
- رس نفوذپذیری کمی دارد و آب به‌سختی از آن عبور می‌کند.
- زمین با شیب کمتر، فرصت بیشتری برای نفوذ آب دارد.
- پوشش گیاهی باعث افزایش نفوذ آب و کاهش روان‌آب سطحی می‌شود.
- خاک مناسب کشاورزی باید نه آن‌قدر نفوذپذیر باشد که آب سریع از آن عبور کند و نه آن‌قدر نفوذناپذیر که آب وارد خاک نشود.
- «نفوذپذیری» یعنی توانایی عبور دادن آب از میان مواد.
حرکت و ذخیره آب زیرزمینی
- آب زیرزمینی در فضاهای خالی رسوبات و سنگ‌ها حرکت می‌کند.
- سرعت حرکت آب زیرزمینی به نوع رسوبات و اندازه ذرات بستگی دارد.
- در رسوبات دانه‌درشت مانند آبرفت‌ها، حرکت آب بیشتر است.
- در رسوبات دانه‌ریز مانند رس، حرکت آب بسیار کم است.
- آب‌های زیرزمینی در سنگ‌های آهکی می‌توانند سنگ را حل کنند و در نتیجه غارهای آهکی تشکیل شوند.
- آبرفت‌ها به دلیل داشتن فضای خالی و نفوذپذیری زیاد، برای تشکیل ذخایر آب زیرزمینی مناسب‌اند.
منطقه اشباع و سطح ایستابی
- بخشی از زیرزمین که تمام فضاهای خالی آن از آب پر شده است، «منطقه اشباع» نام دارد.
- سطح بالایی منطقه اشباع را «سطح ایستابی» می‌نامند.
- عمق سطح ایستابی در مناطق مختلف یکسان نیست.
- عوامل مؤثر بر عمق سطح ایستابی:
- ارتفاع زمین
- میزان بارندگی
- نفوذپذیری خاک
- میزان برداشت از آب‌های زیرزمینی
- فاصله از دریا
- بارندگی بیشتر و نفوذپذیری بیشتر معمولاً باعث کمتر شدن عمق سطح ایستابی می‌شود.
- برداشت زیاد از آب‌های زیرزمینی باعث پایین رفتن سطح ایستابی می‌شود.
سفره‌های آب زیرزمینی
سفره آزاد
- یک لایه نفوذپذیر روی یک لایه نفوذناپذیر قرار دارد.
- بیشتر در دشت‌ها و دامنه کوه‌ها تشکیل می‌شود.
- آب آن با چاه و قنات برداشت می‌شود.
- اگر آب زیرزمینی در مناطق شیب‌دار به طور طبیعی به سطح زمین برسد، «چشمه» تشکیل می‌شود.
سفره تحت فشار
- یک لایه نفوذپذیر بین دو لایه نفوذناپذیر قرار دارد.
- بیشتر در مناطق کوهستانی و شیب‌دار تشکیل می‌شود.
پیامدهای برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی
- پایین رفتن سطح ایستابی
- دشوار شدن دسترسی به آب
- نیاز به حفر چاه‌های عمیق‌تر
- پیشروی آب شور و شور شدن آب شیرین
- نشست زمین و آسیب دیدن ساختمان‌ها
ویژگی‌های آب زیرزمینی
- معمولاً بی‌رنگ و بی‌بو است.
- ترکیب شیمیایی و دمای آن نسبتاً ثابت است.
- آلودگی میکروبی آن معمولاً کمتر از آب‌های سطحی است.
- املاح معدنی محلول در آن بیشتر است.
- کلسیم و منیزیم از مهم‌ترین املاح آب‌های زیرزمینی هستند.
- وجود زیاد کلسیم و منیزیم باعث «سختی آب» می‌شود.
قنات
- ایرانیان از نخستین کسانی بودند که برای بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی قنات حفر کردند.
- قنات بیشتر در زمین‌های شیب‌دار برای انتقال آب زیرزمینی به سطح زمین استفاده می‌شود.
- استان‌هایی مانند یزد، کرمان، اصفهان، سمنان و کرج از مناطق دارای قنات هستند.
چرخه آب
- آب در طبیعت دائماً بین دریاها، اقیانوس‌ها، هوا و خشکی‌ها در گردش است که به آن «چرخه آب» می‌گویند.
- مراحل اصلی چرخه آب:
- تبخیر آب
- بالا رفتن بخار آب
- تراکم و تشکیل ابر
- بارش باران یا برف
- جاری شدن آب روی زمین
- نفوذ آب به زمین
- بازگشت آب به دریاها و اقیانوس‌ها
- تبخیر آب علاوه بر سطح دریاها و رودها، از طریق تعرق گیاهان نیز انجام می‌شود.
- انرژی مورد نیاز چرخه آب از خورشید تأمین می‌شود.
- با توجه به کمبود آب شیرین، جلوگیری از آلودگی و هدررفت آب اهمیت زیادی دارد.
دانش‌های مرتبط با آب
- «هیدرولوژی» دانش مطالعه آب روی کره زمین و پیدایش، گردش و توزیع آن است.
- «هیدروژئولوژی» دانش مطالعه آب‌های زیرزمینی و منشأ و شکل‌گیری آنهاست.