علوم تجربی هشتم
📝خلاصه نکات فصل11
🎯آزمون فصل11
کانی‌ها و سنگ‌کره
- سنگ‌کره عمدتاً از سنگ و کانی تشکیل شده است.
- هر سنگ از اجتماع یک یا چند نوع کانی تشکیل می‌شود.
- کانی‌ها منابع طبیعی و خدادادی هستند و در زندگی روزمره کاربردهای فراوان دارند.
- کانی‌ها مواد طبیعی، جامد و متبلوری هستند که ترکیب شیمیایی نسبتاً ثابتی دارند.
کاربرد کانی‌ها
- گرافیت: مغز مداد، زغال دینام و کاهش اصطکاک.
- طلا: زیورآلات، سکه و دندان‌پزشکی.
- فیروزه و یاقوت: جواهرسازی.
- هماتیت: سنگ معدن آهن.
- مس: کاربردهای صنعتی.
- فلوئوریت: تهیه خمیر دندان.
- تالک: تهیه پودر بچه.
- هالیت: نمک خوراکی.
- ژیپس: تهیه گچ.
- کوارتز: به دلیل ایجاد اختلاف پتانسیل الکتریکی در اثر ضربه، در برخی ساعت‌ها کاربرد دارد.
- برخی کانی‌ها در داروسازی و تهیه وسایل بهداشتی نیز استفاده می‌شوند.
معادن مهم ایران
- کرمان: گل‌گهر و سرچشمه؛ هماتیت، ماگنتیت و مس.
- زنجان: انگوران؛ گالن و سرب.
- اصفهان: موته؛ طلا.
- تهران: رودشهر، پونه‌زار و ساران؛ ژیپس، باریت و زغال‌سنگ.
- خراسان رضوی: نیشابور؛ فیروزه.
- بزرگ‌ترین معدن فیروزه جهان در شهر فیروزه، از توابع نیشابور قرار دارد.
تشکیل کانی‌ها
- تبلور مواد مذاب هنگام سرد شدن: مانند کوارتز.
- تبخیر محلول‌های فوق‌اشباع: مانند هالیت و گچ.
- سرد شدن بخارهای آتشفشانی: مانند گوگرد.
- اثر گرما و فشار زیاد: مانند گرافیت و الماس.
- در فعالیت ساخت کانی نمک، با تبخیر آب نمک فوق‌اشباع، بلورهای مکعبی و سفید هالیت تشکیل می‌شود.
شناسایی کانی‌ها
- کانی‌شناسان برای شناسایی کانی‌ها از خواص فیزیکی، شیمیایی و نوری استفاده می‌کنند.
- خواص فیزیکی: شکل بلور، رنگ و سختی.
- خواص شیمیایی: واکنش‌پذیری با اسید.
- خواص نوری: بررسی مقاطع نازک کانی با میکروسکوپ‌های ویژه.
کانی‌های نامهربان
- آزبست یا پنبه‌نسوز کانی‌ای الیافی و مقاوم در برابر گرما و کشش است.
- در گذشته در لنت ترمز، لباس ضدحریق و سقف کاذب استفاده می‌شد.
- ورود الیاف آزبست به هوا و دستگاه تنفسی می‌تواند به ریه آسیب بزند و خطر سرطان ایجاد کند.
- برای کاهش خطر، باید از جایگزین‌هایی مانند الیاف کربنی، پلاستیکی و شیشه‌ای استفاده شود.
کانی‌های ملی ایران
- نام کانی‌ها ممکن است بر اساس محل کشف، نام کاشف، دانشمندان یا ویژگی‌های کانی انتخاب شود.
- معمولاً پسوند «یت» (ite) در نام کانی‌ها دیده می‌شود.
- بیرونیت به افتخار ابوریحان بیرونی نام‌گذاری شده است.
- آویسنیت به افتخار ابوعلی‌سینا نام‌گذاری شده است.
- ایرانیت نخستین بار در ایران کشف شده است.
- خادمیت به افتخار نصرا… خادم نام‌گذاری شده است.
- برخی کانی‌های ملی دیگر: تالمسیت، خونیت و انارکیت.
طبقه‌بندی کانی‌ها
- یکی از مهم‌ترین معیارهای طبقه‌بندی کانی‌ها، ترکیب شیمیایی آنهاست.
- کانی‌ها از این نظر به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:
- سیلیکات‌ها: دارای عنصر سیلیسیم (Si)؛ مانند کوارتز و مسکوویت.
- غیرسیلیکات‌ها: فاقد عنصر سیلیسیم؛ مانند فیروزه، هالیت و هماتیت.