علوم تجربی هشتم
📝خلاصه نکات فصل12
🎯آزمون فصل12
سنگ‌ها و کاربرد آنها
- سنگ‌ها از نظر مقاومت، رنگ، چگالی و ترکیب مواد با یکدیگر متفاوت‌اند.
- سنگ‌ها منابع طبیعی و خدادادی هستند.
- از سنگ‌ها در ساختمان‌سازی، ساخت ابزار و وسایل، صنایع، هنر، انرژی و مطالعه تاریخ زمین استفاده می‌شود.
- برخی سنگ‌ها دارای منابعی مانند نفت، گاز، آب، آهن و طلا هستند.
- سنگ‌ها در شرایط مناسب محیطی می‌توانند به خاک تبدیل شوند.
- سنگ‌ها اجسام طبیعی، جامد و غیرزنده‌اند که از یک یا چند نوع کانی تشکیل شده‌اند.
انواع سنگ‌ها
سنگ‌ها به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:
- آذرین: حاصل سرد شدن و انجماد مواد مذاب.
- رسوبی: حاصل فرسایش، حمل، رسوب‌گذاری و فشرده شدن رسوبات.
- دگرگونی: حاصل تأثیر گرما، فشار و محلول‌های داغ بر سنگ‌های دیگر.
سنگ‌های آذرین
- با افزایش عمق زمین، دما بیشتر می‌شود؛ به‌طور متوسط به ازای هر کیلومتر حدود ۳۰ درجه سانتی‌گراد افزایش دما داریم.
- گرمای درون زمین می‌تواند سنگ‌ها را به ماگما تبدیل کند.
- ماگما مواد مذاب، داغ، متحرک و سرشار از گاز است.
- اگر ماگما درون زمین سرد و متبلور شود، سنگ آذرین درونی تشکیل می‌شود.
- سنگ‌های آذرین درونی معمولاً درشت‌بلورند؛ مانند گرانیت و گابرو.
- اگر مواد مذاب به سطح زمین برسند و سرد شوند، سنگ آذرین بیرونی تشکیل می‌شود.
- سنگ‌های آذرین بیرونی معمولاً ریزبلورند؛ مانند ریولیت و بازالت.
- در سنگ‌های آذرین معمولاً فسیل وجود ندارد؛ زیرا دمای بالا و شرایط تشکیل آنها برای حفظ فسیل مناسب نیست.
کاربرد سنگ‌های آذرین
- گرانیت و گابرو به دلیل زیبایی، مقاومت زیاد و دوام بالا در نمای ساختمان کاربرد دارند.
- از آنها برای پله، کف ساختمان و بناهای یادبود نیز استفاده می‌شود.
- خرده‌سنگ‌های آذرین در تهیه بتن، جاده‌سازی و زیرسازی راه‌آهن کاربرد دارند.
- برخی گرانیت‌ها دارای اورانیم هستند و استفاده از آنها، به‌ویژه در نمای داخلی ساختمان، می‌تواند مناسب نباشد.
سنگ‌های رسوبی
- آب، باد، تغییرات دما و فعالیت جانداران باعث خرد شدن و فرسایش سنگ‌ها می‌شوند.
- مواد فرسایش‌یافته توسط رودخانه، یخچال و باد جابه‌جا می‌شوند.
- این مواد در دریاها، اقیانوس‌ها و دریاچه‌ها روی هم انباشته و لایه‌های رسوبی تشکیل می‌دهند.
- فشار ناشی از وزن لایه‌های بالایی باعث فشرده و سخت شدن رسوبات می‌شود.
- سنگ‌های رسوبی معمولاً لایه‌لایه‌اند و لایه‌های زیرین قدیمی‌تر هستند.
- برخی سنگ‌های رسوبی دارای فسیل‌اند.
- سنگ‌های رسوبی می‌توانند بر اثر واکنش‌های شیمیایی، تبخیر آب یا تجمع بقایای جانداران تشکیل شوند.
- زغال‌سنگ از بقایای جانداران تشکیل می‌شود.
- کنگلومرا و ماسه‌سنگ از سنگ‌های رسوبی آواری هستند.
کاربرد سنگ‌های رسوبی
- ذخایر نفت، گاز و زغال‌سنگ در سنگ‌های رسوبی تشکیل می‌شوند.
- سنگ آهک و تراورتن در ساختمان‌سازی کاربرد دارند.
- ماسه‌سنگ در پل‌سازی و جاده‌سازی استفاده می‌شود.
- از برخی سنگ‌های رسوبی برای تهیه گچ و سیمان استفاده می‌شود.
- فسیل‌های سنگ‌های رسوبی برای مطالعه و بازسازی گذشته زمین اهمیت دارند.
- برخی عناصر فلزی مانند آهن و آلومینیم از سنگ‌های رسوبی استخراج می‌شوند.
سنگ‌های دگرگونی
- سنگ‌های دگرگونی بر اثر گرما، فشار و محلول‌های داغ درون زمین تشکیل می‌شوند.
- در دگرگونی، سنگ ذوب نمی‌شود؛ بلکه ساختمان و ترکیب کانی‌های آن تغییر می‌کند.
- دگرگونی معمولاً در مدت نسبتاً طولانی انجام می‌شود.
- سنگ آهک می‌تواند بر اثر دگرگونی به سنگ مرمر تبدیل شود.
- هرچه گرما و فشار بیشتر باشد، درجه دگرگونی و معمولاً استحکام سنگ بیشتر می‌شود.
- سنگ‌های دگرگونی معمولاً استحکام زیادی دارند.
کاربرد سنگ‌های دگرگونی
- به دلیل زیبایی و استحکام در مجسمه‌سازی و نمای ساختمان کاربرد دارند.
- سنگ مرمر در کف و نمای داخلی مکان‌های زیارتی استفاده می‌شود.
- گرافیت موجود در مغز مداد از دگرگونی نوعی زغال‌سنگ به وجود آمده است.
نکات مقایسه‌ای مهم
- آذرین درونی: داخل زمین، سرد شدن آهسته، بلورهای درشت.
- آذرین بیرونی: سطح زمین، سرد شدن سریع، بلورهای ریز.
- رسوبی: حاصل رسوب‌گذاری و فشردگی؛ معمولاً لایه‌لایه و گاهی فسیل‌دار.
- دگرگونی: حاصل گرما و فشار و محلول‌های داغ؛ معمولاً مقاوم‌تر و محکم‌تر.