فصل4:تنظیم عصبی

علوم تجربی هشتم

📖 آموزش کامل فصل4

📝خلاصه نکات فصل4

❓سوالات فصل4

🎯آزمون فصل4

---

دستگاه عصبی

• تنظیم فعالیت‌های بدن به دو صورت عصبی و شیمیایی (هورمونی) انجام می‌شود.
• دستگاه عصبی از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
  • دستگاه عصبی مرکزی: مغز و نخاع
  • دستگاه عصبی محیطی: اعصاب مرتبط‌کننده اندام‌های بدن با مغز و نخاع
• اعصاب محیطی پیام‌های حسی را از بدن به دستگاه عصبی مرکزی و پیام‌های حرکتی را از دستگاه عصبی مرکزی به اندام‌ها منتقل می‌کنند.

فعالیت‌های ارادی و غیرارادی

• فعالیت ارادی با تصمیم و خواست انسان انجام می‌شود؛ مانند برداشتن مداد.
• فعالیت غیرارادی بدون تصمیم و اراده انجام می‌شود؛ مانند تنظیم ضربان قلب و تنفس.
• پاسخ انعکاسی نوعی فعالیت غیرارادی و بسیار سریع است.
• پاسخ‌های انعکاسی معمولاً برای حفظ سلامت بدن انجام می‌شوند.
• پلک زدن، عطسه، سرفه، ریزش اشک و انعکاس زانو نمونه‌هایی از پاسخ‌های انعکاسی هستند.
• هنگام ورزش، افزایش ضربان قلب و تنفس به صورت غیرارادی و متناسب با نیاز بدن تنظیم می‌شود.

مراکز عصبی

• مغز درون جمجمه و نخاع درون ستون مهره‌ها قرار دارد.
• مغز و نخاع مانند مرکز فرماندهی بدن عمل می‌کنند.
• مغز شامل نیمکره‌های مخ، مخچه و ساقه مغز است.

مخ

• بیشتر حجم مغز را نیمکره‌های مخ تشکیل می‌دهند.
• مخ اطلاعات حسی را از چشم، گوش، پوست، بینی و زبان دریافت می‌کند.
• مخ فرمان‌های لازم را برای بخش‌های مختلف بدن ارسال می‌کند.
• فکر کردن، صحبت کردن و حل مسئله از توانایی‌های مرتبط با مخ هستند.
• نیمکره چپ بیشتر فعالیت‌های نیمه راست بدن و نیمکره راست بیشتر فعالیت‌های نیمه چپ بدن را کنترل می‌کند.
• دو نیمکره با یکدیگر ارتباط و همکاری دارند.
• قشر مخ مرکز بسیاری از فعالیت‌های ارادی بدن است.

مخچه

• مخچه در حفظ تعادل و هماهنگی حرکات بدن نقش دارد.
• اطلاعاتی از چشم، گوش و پوست به مخچه می‌رسد.
• مخچه پس از بررسی اطلاعات، فرمان‌های حرکتی لازم را به ماهیچه‌ها می‌فرستد.
• راه رفتن، نشستن، ورزش و فعالیت‌هایی مانند بندبازی به عملکرد مخچه وابسته‌اند.
• تمرین و فعالیت‌های حرکتی می‌توانند عملکرد مخچه را تقویت کنند.

ساقه مغز و بصل‌النخاع

• ساقه مغز، مخ و مخچه را به نخاع متصل می‌کند.
• بصل‌النخاع بخشی از ساقه مغز و در بالای نخاع قرار دارد.
• بصل‌النخاع فعالیت‌های غیرارادی مهم مانند تنفس، ضربان قلب و فشار خون را کنترل می‌کند.
• به بصل‌النخاع به دلیل اهمیت حیاتی آن «گره حیات» گفته می‌شود.

نخاع

• نخاع به شکل طنابی سفیدرنگ درون ستون مهره‌ها قرار دارد.
• نخاع از بصل‌النخاع تا ناحیه کمر امتداد دارد.
• نخاع رابط میان مغز و بخش محیطی دستگاه عصبی است.
• اطلاعات را به مغز و فرمان‌های مغز را به اندام‌های بدن منتقل می‌کند.
• نخاع مرکز برخی پاسخ‌های انعکاسی مانند انعکاس زانو نیز هست.
• آسیب نخاع می‌تواند باعث کاهش یا از بین رفتن حس و حرکت در بخش‌های مختلف بدن شود.
• استفاده از کلاه ایمنی و کمربند ایمنی برای جلوگیری از آسیب‌های دستگاه عصبی اهمیت زیادی دارد.

یاخته‌های عصبی

• یاخته‌های عصبی یا «نورون‌ها» یاخته‌های اصلی دستگاه عصبی هستند.
• نورون‌ها توانایی ایجاد و انتقال پیام عصبی را دارند.
• یاخته‌های پشتیبان یا نوروگلیا فعالیت عصبی ندارند و به نورون‌ها کمک می‌کنند.
• وظایف مهم یاخته‌های پشتیبان:
  • تغذیه نورون‌ها
  • کمک به حفاظت از نورون‌ها
  • از بین بردن برخی میکروب‌ها
  • ساخت غلاف رشته‌های عصبی

ساختار نورون

• جسم یاخته‌ای شامل هسته و بیشتر اندامک‌های یاخته است.
• دارینه یا دندریت پیام عصبی را به جسم یاخته‌ای وارد می‌کند.
• آسه یا آکسون پیام عصبی را از جسم یاخته‌ای خارج می‌کند.
• دارینه‌ها و آسه‌های بلند، تار عصبی نام دارند.
• عصب مجموعه‌ای از تارهای عصبی است که در کنار هم قرار گرفته و با غلاف پوشیده شده‌اند.

پیام عصبی

• تحریک نورون باعث ایجاد پیام عصبی و حرکت آن در طول نورون می‌شود.
• نورون‌ها از طریق انتهای آسه با نورون‌های دیگر و یاخته‌هایی مانند یاخته‌های ماهیچه‌ای ارتباط دارند.
• عصب حسی پیام را از اندام‌های بدن به مراکز عصبی منتقل می‌کند.
• عصب حرکتی پیام را از مراکز عصبی به اندام‌هایی مانند دست و پا می‌رساند.

مواد مخدر و دستگاه عصبی

• مواد مخدر می‌توانند در انتقال پیام‌های عصبی اختلال ایجاد کنند.
• مصرف آنها نظم فعالیت‌های بدن را مختل می‌کند.
• مواد مخدر ممکن است باعث نامنظم شدن ضربان قلب، افزایش فشار خون، اختلال گوارش، خستگی، درد ماهیچه‌ها و مفاصل و تغییر رفتار شوند.

نکات کلیدی فصل

• دستگاه عصبی مرکزی: مغز و نخاع
• دستگاه عصبی محیطی: اعصاب
• فعالیت ارادی: با تصمیم و خواست فرد
• فعالیت غیرارادی: بدون اراده
• پاسخ انعکاسی: سریع، غیرارادی و معمولاً حفاظتی
• مخ: تفکر، گفتار، حل مسئله و بسیاری از فعالیت‌های ارادی
• مخچه: تعادل و هماهنگی حرکات
• بصل‌النخاع: کنترل تنفس، ضربان قلب و فشار خون
• نخاع: انتقال پیام‌ها و مرکز برخی انعکاس‌ها
• دندریت: انتقال پیام به جسم یاخته‌ای
• آکسون: انتقال پیام از جسم یاخته‌ای
• عصب حسی: انتقال پیام به مراکز عصبی
• عصب حرکتی: انتقال پیام از مراکز عصبی به اندام‌ها