علوم تجربی هشتم
📝خلاصه نکات فصل6
🎯آزمون فصل6
دستگاه هورمونی
- دستگاه هورمونی یکی از دستگاه‌های هماهنگ‌کننده بدن است.
- از غدد و یاخته‌هایی تشکیل شده که هورمون تولید می‌کنند.
- هورمون‌ها ترکیبات شیمیایی هستند که وارد خون می‌شوند و به اندام‌های هدف می‌رسند.
- اندام هدف شامل یاخته‌هایی است که به هورمون خاصی حساس هستند.
- هورمون‌ها فعالیت اندام‌های هدف را کم یا زیاد و تنظیم می‌کنند.
غدد مهم دستگاه هورمونی
- هیپوفیز: زیر مغز
- تیروئید: زیر حنجره
- پاراتیروئید: پشت تیروئید
- پانکراس: پشت معده
- فوق کلیه: بالای کلیه‌ها
- بیضه‌ها: در کیسه بیضه
- تخمدان‌ها: در بخش پایینی شکم
تنظیم رشد
- هورمون رشد از غده هیپوفیز ترشح می‌شود.
- هورمون رشد با تأثیر بر استخوان‌ها باعث افزایش قد می‌شود.
- این هورمون جذب کلسیم در استخوان و تولید یاخته‌های خونی را نیز افزایش می‌دهد.
- رشد قد تا حدود ۲۰ سالگی ادامه دارد.
- کم یا زیاد بودن هورمون رشد می‌تواند باعث ناهنجاری‌هایی مانند کوتاهی یا بلندی غیرعادی قد شود.
تنظیم سوخت‌وساز
- هورمون‌های تیروئید در تنظیم فرایندهای تولید و ذخیره انرژی نقش دارند.
- هورمون‌های تیروئید در کودکی به رشد بهتر اندام‌ها، به‌ویژه مغز، کمک می‌کنند.
- در بزرگسالی باعث افزایش هوشیاری می‌شوند.
- ید برای ساخت هورمون‌های تیروئید ضروری است.
- استفاده از نمک یددار و مواد غذایی دارای ید مانند ماهی به عملکرد مناسب تیروئید کمک می‌کند.
- نمک یددار باید دور از نور مستقیم خورشید و رطوبت و در ظرف دربسته نگهداری شود.
- بهتر است نمک یددار حداکثر تا ۶ ماه پس از خرید مصرف شود.
تنظیم قند خون
- پانکراس با دو هورمون انسولین و گلوکاگون در تنظیم قند خون نقش دارد.
- انسولین باعث کاهش قند خون می‌شود.
- گلوکاگون باعث افزایش قند خون می‌شود.
- پس از افزایش قند خون، پانکراس انسولین ترشح می‌کند.
- انسولین باعث می‌شود یاخته‌های کبد گلوکز را دریافت و به صورت گلیکوژن ذخیره کنند.
- هنگام گرسنگی و کاهش قند خون، گلوکاگون باعث تجزیه گلیکوژن و افزایش قند خون می‌شود.
- چاقی، کم‌تحرکی و مصرف بیش از حد کربوهیدرات و چربی احتمال دیابت نوع بزرگسالی را افزایش می‌دهد.
- کاهش انسولین در دیابت وابسته به انسولین باعث افزایش قند خون می‌شود.
مقابله با فشارهای روحی و جسمی
- در شرایطی مانند ترس، تصادف یا ناراحتی شدید، دستگاه عصبی و هورمونی به بدن کمک می‌کنند.
- برخی هورمون‌های غده فوق کلیه باعث افزایش قند خون، فشار خون و ضربان قلب می‌شوند.
- افزایش طولانی‌مدت این عوامل برای بدن خطرناک است؛ بنابراین ترشح این هورمون‌ها پس از مدتی کاهش می‌یابد.
- فشار روحی و استرس طولانی‌مدت می‌تواند به سلامت جسم و روان آسیب برساند.
تنظیم کلسیم خون
- کلسیم برای استحکام استخوان‌ها و دندان‌ها و عملکرد صحیح اعصاب و ماهیچه‌ها ضروری است.
- غده پاراتیروئید در پشت تیروئید قرار دارد.
- هورمون پاراتیروئید با اثر بر کلیه‌ها، روده و استخوان‌ها باعث افزایش کلسیم خون می‌شود.
تنظیم تغییرات جنسی و بلوغ
- در دوره بلوغ، تغییرات ظاهری و جسمی دو جنس آشکارتر می‌شود.
- هورمون‌های جنسی باعث ایجاد صفات ثانویه جنسی می‌شوند.
- بیضه‌ها در مردان و تخمدان‌ها در زنان غدد جنسی هستند.
- بیضه‌ها اسپرم و تخمدان‌ها تخمک تولید می‌کنند.
تنظیم ترشح هورمون‌ها
- مقدار هورمون‌ها بسیار کم است، اما باید دقیق تنظیم شود.
- افزایش یا کاهش بیش از حد هورمون‌ها می‌تواند باعث بیماری شود.
- بسیاری از غدد با توجه به تغییرات ترکیب خون، مقدار ترشح هورمون خود را تنظیم می‌کنند؛ به این فرایند «خودتنظیمی» می‌گویند.
- هیپوفیز با ترشح برخی هورمون‌ها فعالیت غدد دیگر را تنظیم می‌کند.
- فعالیت هیپوفیز نیز تحت نظارت مغز است.
- برخی فعالیت‌های بدن با همکاری دستگاه عصبی و هورمونی انجام می‌شوند.
تفاوت تنظیم عصبی و هورمونی
| نوع تنظیم | سرعت | ماهیت | ماندگاری |
|---|---|---|---|
| عصبی | زیاد | الکتریکی | کم |
| هورمونی | کم و تدریجی | شیمیایی | زیاد |